Rachida (35) staat er alleen voor, met haar drie kinderen in een huurwoning voor 1.300 euro per maand. Totaal onverwacht had haar echtgenoot een half jaar geleden hun relatie beëindigd. Van de ene op de andere dag moest ze haar gezin in haar eentje draaiende houden, ook financieel.
Om de gaten te dichten leende ze geld van haar ouders en een paar goede vriendinnen, bij elkaar zo’n 1.500 euro. ‘Ze stonden erop dat ik het zou aannemen’, zegt Rachida, die uit schaamte niet met haar eigen naam in de krant wil. ‘Ik zei meteen dat ik niet wist wanneer ik mijn schuld zou kunnen afbetalen. Ik wil niet ook nog mijn familie en vrienden kwijtraken.’
Rachida gaat gebukt onder zogenoemde informele schulden. Zij is zeker niet de enige die in het krijt staat bij familie, vrienden of kennissen, blijkt uit het verkennende onderzoek Informele Schulden - een tweezijdige medaille dat het Verwey-Jonker Instituut vandaag publiceert. De door het ministerie van Sociale Zaken bekostigde inventarisatie is het eerste Nederlandse onderzoek naar dit onderwerp.
Een lening binnen het eigen netwerk kan de onderlinge solidariteit versterken, dat je elkaar steunt in tijden van nood. Maar de onderzoekers zien ook een duistere keerzijde. Informele leningen leiden vaak tot verslechterde sociale relaties, met spanningen, familieruzies, dreigingen en soms zelfs geweld tot gevolg. De schuldenaar kan zich geïsoleerd en eenzaam voelen. Degenen die uitlenen, durven het geld soms niet terug te vragen, want de schuldenaar heeft het al zo moeilijk. Hierdoor kunnen zijzelf ook financiële problemen krijgen.
De vraag naar dit onderzoek kwam van het Nationaal Zakat Fonds, dat door vermogende moslims gedoneerd geld verstrekt aan minderbedeelde geloofsgenoten in Nederland. Het viel deze organisatie op dat veel van hun steunaanvragers kampen met informele schulden.
Het Verwey-Jonker Instituut richtte zijn onderzoek in eerste instantie op Nederlandse moslims. ‘Maar in onze gesprekken met organisaties en instanties hoorden we dat informele schulden in alle lagen van de bevolking voorkomen’, zegt onderzoeker Marjolein Odekerken. ‘Bepaalde groepen lopen meer risico: alleenstaande ouders, uitkeringsgerechtigden, jongeren, gedupeerden van de toeslagenaffaire en statushouders.’
De precieze omvang van het probleem is onduidelijk, omdat informele schulden nergens worden geregistreerd. Maar Odekerken hoorde wel ‘van alle kanten’ dat informele schulden veel mensen in de ellende brengen. Cijfers van het budgetinstituut Nibud laten zien dat het onderling geld lenen toeneemt. ‘Het huidige systeem van de schuldhulpverlening is er niet op ingericht. Het onderwerp is ongrijpbaar omdat het zo in het verborgene speelt.’
Lenen binnen het eigen netwerk is vaak goedkoper, sneller en met minder voorwaarden omkleed dan bij officiële geldverstrekkers. Maar als alleen mondelinge afspraken zijn gemaakt, liggen misverstanden op de loer – was het geld nu geleend of (deels) gegeven? Daar kunnen familieruzies door ontstaan, ziet Odekerken. ‘De gerechtsdeurwaarder ken je niet, die kom je niet tegen in het winkelcentrum.’
Ook Rachida merkt hoe de schulden op haar relaties drukken. ‘Liever loop ik een rondje om dan dat ik mijn vrienden en familie tegenkom in de supermarkt’, zegt ze. ‘Ik ben bang dat ze er dan over beginnen.’ Niet dat ze dat doen – ‘ze zijn heel begripvol’ – maar alleen al de angst daarvoor is beklemmend. ‘Wat als ik het niet kan terugbetalen? Verlies ik dan mijn meest dierbare vriendinnen? Ik durf het niet te bespreken, ik ga het onderwerp uit de weg.’
Laatst vertelde haar goede vriendin dat ze leuke schoenen had gezien, die ze niet had gekocht. ‘Dan denk ik: dat is mijn schuld, want je hebt nog geld van mij tegoed. Dat was ook het eerste dat bij mij opkwam toen de wasmachine van mijn ouders kapot ging.’
Hoe kom ik hieruit, vraagt Rachida zich wanhopig af. Met haar administratieve baan van drie dagen per week kan ze de huur niet betalen. De gemeente kan geen goedkopere woning voor haar regelen. Als haar jongste kind straks naar school gaat, wil ze meer uren gaan werken. Maar ze merkt dat de kinderen haar juist meer nodig hebben, nu hun vertrokken vader zich nauwelijks nog om hen bekommert. Ze wil alles doen om haar huis te behouden, want anders is ze bang dat ze haar kinderen kwijt raakt.
Behalve stress kunnen informele schulden ook gevoelens van onveiligheid veroorzaken. Van bewindvoerders en schuldhulpverleners hoorden de onderzoekers dat sommige van hun cliënten onder druk worden gezet de informele schulden terug te betalen, soms met bedreigingen, agressie en geweld. Ze horen verhalen over incassopraktijken waarbij zogenoemde informele deurwaarders intimiderend aan de deur staan. Soms worden de schuldenaren zelfs achtervolgd.
Meer onderzoek is nodig, zegt Odekerken, gezien de gevolgen die informele schulden kunnen hebben. Ook pleit zij voor voorlichting die mensen bewust maakt van de keerzijden van geld lenen in je eigen netwerk, en van het belang om afspraken daarover zwart op wit te zetten. Ook zouden uitkeringsverstrekkers en hulpverleners meer kennis over dit onderwerp moeten opdoen.
Rachida is blij dat ze nu ook ondersteuning krijgt van het Nationaal Zakat Fonds. Van iedereen om haar heen hoort ze: dit ligt niet aan jou. Toch voelt ze schaamte. ‘Ik ben niet gewend om hulp te vragen. Voorheen had ik een goed leven en hielp ik juist anderen.’ Voor een officiële lening bij een bank is ze huiverig. Ondertussen heeft ze steeds minder contact met haar familie en vrienden, nu ze hen ontwijkt.
Het doet haar pijn haar kinderen te zien lijden onder de situatie. Die merken dat ze niet meer op vakantie gaan en dat hun moeder geen chips meer voor ze koopt. ‘Die passen niet meer in het krappe boodschappenbudget dat ik voor mezelf heb gesteld.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden