De oorlog in Oekraïne is twee maanden bezig als de hoogste Nederlandse militair, Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim, in Nieuwsuur oproept het leger te versterken. Tanks heeft Nederland niet nodig, zegt hij, maar het bewapenen van de vier Reaper-drones die Nederland bezit, zou ‘logisch’ zijn. Vanuit de politiek is er tot dan toe weinig steun voor het uitrusten van de drones met lasergeleide raketten. Sterker: tijdens het aankoopproces van de Reapers, dat jaren in beslag neemt, benadrukt Defensie herhaaldelijk dat er geen plannen zijn om ze te gaan bewapenen – hoewel de luchtmacht graag anders zou zien.
Die opstelling van Defensie heeft te maken met het feit dat de Reapers niet onomstreden zijn. Jarenlang gebruiken de Verenigde Staten het 11 meter lange onbemande vliegtuig om ver buiten het eigen grondgebied terrorismeverdachten uit te schakelen in landen als Irak, Somalië, Jemen en Pakistan – op plekken waar geen sprake is van een gewapend conflict. Deze gerichte executies zijn volgens Nederland in strijd met het internationaal recht.
Door de Russische invasie in Oekraïne keren de kansen voor de Reaper. Een Kamermeerderheid van VVD, CDA, ChristenUnie, PVV, SGP en JA21 steunt de bewapening van de drone. Initiatiefnemer is VVD-Kamerlid Peter Valstar, die onder meer verwijst naar de succesvolle inzet van de Turkse Bayraktar TB2-drones in Oekraïne. ‘Het slagveld in Oekraïne heeft opnieuw laten zien wat de meerwaarde is van bewapende drones’, twittert hij.
Wim Zijnenburg, drone-expert bij vredesorganisatie PAX, snapt de politieke en militaire wens om de drones te bewapenen. ‘Alleen: hoe ga je ze inzetten?’, vraagt hij zich af. Zijnenbrug wijst erop dat er internationaal nog steeds geen overeenstemming is hoe de drones buiten gewapende conflicten – de situatie waarvoor ze bij uitstek geschikt zijn – kunnen worden ingezet. In 2020 noemde speciaal VN-rapporteur Agnès Callamard het internationaal stilzwijgen hierover ‘onacceptabel’. ‘Het gebrek aan een publieke discussie over de ethiek, legaliteit en doeltreffendheid is verontrustend.’ Zij riep lidstaten op om heldere afspraken te maken voor het inzetten van drones. Zwijnenburg: ‘Maar dat heeft de Nederlandse regering, ondanks een internationaal initiërende rol van Buitenlandse Zaken, nooit gedaan.’
De gevolgen van het gebrek aan internationale normen zijn nu zichtbaar in West-Afrika, waar landen onbemande vliegtuigen inzetten tegen milities en terroristische bewegingen. Droneaanvallen eisen daar steeds vaker burgerslachtoffers. In Burkina Faso kwamen vorig jaar bij drie droneaanvallen zeker zestig burgers om, constateerde Human Rights Watch. In Nigeria vielen in december 85 doden bij twee aanvallen. Turkije gebruikt drones om in noordoost-Syrië Koerdische milities uit te schakelen. Zwijnenburg: ‘Ze zijn goedkoop, effectief en makkelijk inzetbaar. Doordat de internationale gemeenschap stil bleef over de juridische kaders, werd de deur wijder opengezet.’
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij won meerdere journalistieke prijzen en is onder meer auteur van het boek Het is oorlog, maar niemand die het ziet. Eerder werkte hij bij NRC.
Dan is er nog een ander bezwaar. Zwijnenburg: ‘Je hebt niets aan deze bewapende drones in een oorlog tegen Rusland.’ Dat Oekraïne in het begin van de oorlog effectief was met de TB2-drones, kwam door het ontbreken van geavanceerde Russisch luchtafweer. De drones konden de vastgelopen kolonnes met Russische voertuigen vrijelijk onder vuur nemen.
Nu de Russen de luchtafweer op orde hebben, zijn de kwetsbare onbemande vliegtuigen een makkelijke prooi. Dat beaamt Frans Osinga, hoogleraar krijgswetenschappen aan de Universiteit Leiden. ‘De Reaper is niet ontworpen voor een grootschalig conflict. Ze bewegen langzaam en zijn kwetsbaar nabij de frontlijn voor moderne luchtafweersystemen.’ Als de luchtafweer is uitgeschakeld, kunnen ze wel een rol spelen, zegt hij.
De Reaper is verder vooral inzetbaar bij vredesoperaties of bij contra-terroristische acties. ‘Je kunt er bijvoorbeeld een humanitair konvooi mee beschermen.’ Bij een echte oorlog tussen de Navo en Rusland zal de drone eerder een ‘verkenningsmiddel’ zijn die op de grens troepenbewegingen in de gaten houdt. Osinga: ‘Voor surveillance is de Reaper geschikt. Maar als het echt spannend wordt, zal hij zich waarschijnlijk terugtrekken.’
Daarom denkt drone-expert Zwijnenburg dat de oorlog in Oekraïne vooral als excuus is gebruikt om de Reaper eindelijk bewapend te krijgen. ‘Want als je er effectief mee wilt kunnen optreden, kun je beter kleinere commerciële drones aanschaffen. Die hebben nu een impact op het slagveld.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden