Maartje Duin dook voor haar nieuwe podcastserie Mina & Mevrouw in de levens van haar adellijke overgrootmoeder en haar dienstbode. ‘Grootmamá’ en Mina waren erg op elkaar gesteld, maar kan er sprake zijn van liefde als er zo’n grote ongelijkheid is?
‘Zette Grootmama zelf weleens een kopje thee?’ Radio- en podcastmaker Maartje Duin (48) stelt de vraag aan het begin van haar nieuwe podcastserie Mina & Mevrouw aan haar moeder. Er volgt een lange stilte. Duin lachend: ‘Oké, die stilte zegt genoeg.’
De kopjes thee voor gravin Marietje van Lynden-Calkoen werden gezet door haar inwonende dienstbode Mina Marinusse. In Mina & Mevrouw duikt Duin (bekend van de succesvolle podcast De plantage van onze voorouders, met Peggy Bouva, over een gedeeld slavernijverleden) in de levens van de twee vrouwen. De een was haar adellijke overgrootmoeder – in haar familie consequent ‘Grootmama’ genoemd (met het accent op de laatste ‘a’) – en dienstbode Mina, in haar eigen familie ‘tante Mientje’ genoemd.
Grootmama woonde op kasteel Ter Hooge op het Zeeuwse eiland Walcheren, nabij Middelburg. Ze had een man, vijf kinderen en minstens zoveel personeel. Een van hen, de ongehuwde Mina, bleef haar Mevrouw een leven lang trouw. Ze verhuisde mee naar een kleiner landhuis en ook toen Grootmama op het einde van haar leven in een verzorgingsflat resideerde, was het nog Mina die haar gezelschap kwam houden of op verzoek van Mevrouw met een gebraden fazantenbout in haar tas Middelburg doorkruiste.
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant met bijzondere aandacht voor cultuur, literatuur en de Surinaamse en Caribische koloniale geschiedenis.
‘Meer dan een halve eeuw waren de levens van de twee vrouwen innig verstrengeld’, zegt Duin in de eerste aflevering van de negendelige reeks. Duins familieleden koesteren de verhalen over de tot mythe verworden relatie tussen hun (over)grootmoeder en ‘haar’ Mina. Mina zorgde voor Grootmama ‘uit liefde’ en Mevrouw was op haar beurt ‘gek op Mina’. Duins moeder Albertine, na de vorige podcast een geroutineerde figurant in haar dochters producties en altijd bereid tot een stellige uitspraak: ‘Dat was echt liefde.’
Over goede arbeidsvoorwaarden en een pensioenregeling is Duin dan nog niet begonnen. Wel klinkt haar stem, die geboren lijkt voor de sceptische voice-over: ‘Liefde? Het is toch gewoon een innige werkrelatie?’ Moeder Albertine: ‘Daar kwam echt gevoel bij.’
‘Mevrouw was alles voor tante Mientje’, zegt de zachtaardige Sari Toussaint-Marinusse, het 90-jarige nichtje van dienstbode Mina. Kan er liefde zijn als er zo’n grote ongelijkheid is, vraagt Duin zich hardop af. Ze zet de vraag die boven alle afleveringen blijft hangen direct op scherp door nogmaals de stem van Sari te laten horen: ‘Ze kon geen kant op.’
Ander aspect van de ‘mythevorming rond Mina’, waar de eerste aflevering over gaat, zijn de nostalgische herinneringen die Duins moeder en haar generatiegenoten – ooms, tantes, achterooms en achtertantes van Duin – aan ‘hun’ Mina hebben. Mina is voor hen de lieve, immer in klederdracht gehulde vrouw met zachte armen, aan wie ze in de keuken hun kindergeheimen toevertrouwden en bij wie ze op schoot kropen terwijl de gravin een mevrouw op enige afstand bleef die ze in de ochtend in koor behoorden te vragen: heeft u goed geslapen, Grootmama?
Toen haar overgrootmoeder in 1986 overleed, was Duin 10 jaar oud. Aan haar heeft ze niet zulke scherpe herinneringen. Mina, die leefde tot 2003, maakte ze langer mee. Duin verkent hun verhouding door de twee vrouwen te tonen als individuen met een rijk innerlijk leven, emoties en ervaringen. Startpunt is Duins eigen blik op hun relatie, die ze als klein meisje al en later als kind van haar tijd, als ‘toonbeeld van onvrijheid en maatschappelijke ongelijkheid’ bezag.
Lang meed ze Ter Hooge, vertelt Duin, terwijl we op een herfstige winterdag – met onontbeerlijke kaplaarzen aan – wandelen over het landgoed, dat er nat en modderrijk bij ligt. Het kasteel, inclusief torens en slotgracht, de lange oprijlaan – ze wist niet hoe ze dit toonbeeld van haar deels adellijke komaf moest rijmen met haar ‘progressieve journalistenbestaan’ in Amsterdam.
‘Het is jammer, want het is hier prachtig’, zegt ze. Na een korte stilte, snel over op gidsende informatie: ‘Daar is de oranjerie. Daar aan het water werd in de zomer dan naar muziek geluisterd, in de theekoepel. Die kastanjeboom – daar klommen wij als kinderen in.’
Al zolang ze zich kan herinneren voelt Duin een ongemakkelijke relatie met haar geprivilegieerde herkomst. Zelf is ze niet van adel. De titulatuur stopt bij haar moeder, barones van Lynden. Alleen via de mannelijke lijn wordt adeldom doorgegeven. Lachend: ‘Ik ben, zeg maar, een verwaterd burgerkind.’
Als Duin over haar familie praat, doet ze dat voortdurend met ironie, zelfspot. Ze vindt het lastig de juiste toon te vinden, zegt ze. ‘Adel is zo’n verouderd instituut, dat niets meer betekent in de maatschappij, maar tegelijkertijd ben ik bezig met hoe het doorwerkt in mij, in mijn familie, in Zeeland – hoe de laatste restjes ervan onze levens nog altijd bepalen.’
Aanzien en een voorsprong in het leven, op basis van geboorte – het waren geen zaken waar de in Rotterdam getogen Duin zich graag op voorstond. Waarom niet? ‘Uit ongemak, natuurlijk.’ Een lidmaatschap in de jaren negentig bij het studentencorps ziet ze als haar laatste oprisping om te handelen in de lijn der onuitgesproken familiale verwachting. ‘Dat was ook een beetje ter compensatie van een rebelse studiekeuze voor inheemse Mexicaanse talen.’ Luide lach.
Ze worstelde met wat ze ‘de beperkte blik en blinde vlekken’ noemt. Maar vooral met ‘de kleine wereld die er voor vrouwen was weggelegd’. ‘Ik zag hoe weinig mogelijkheden tot ontplooiing mijn oma’s hadden. Mijn moeder al iets meer. Door me in het leven van mijn overgrootmoeder te verdiepen, begrijp ik haar beter. Zij kon echt niet anders dan trouwen, kinderen krijgen en het huishouden bestieren. Ik heb zulke verwachtingen en dat vrouwbeeld, hoewel in mindere mate, ook gevoeld als kind, en geprobeerd me daarvan te ontdoen.’
Het duurde nog tot 2018 voor Duin zich in haar adellijke Zeeuwse herkomst besloot te verdiepen, vertelt ze, als we even later in de oude woonkamer van het kasteel aan een tafel zitten. Er klinkt wat gestommel van achter de schouw. ‘Achteroom Frits’, verduidelijkt Duin. Een zijde van het kasteel wordt bewoond door haar achteroom, eveneens een markant personage in de podcast, met zijn vrouw en zijn rariteitenkabinet.
Het duurde vervolgens nog iets langer voordat Duin inzag dat ongemak behalve een onaangename emotie ook een drijfveer kan zijn. En zo komt ze zes jaar later, via een grillig parcours van omtrekkende bewegingen en zijsporen, tot haar meest persoonlijke werk ooit. Dat is te danken aan haar creatief producent en goede vriendin Eefje Blankevoort, zegt ze. ‘Die riep de hele tijd: Maartje, dit gaat over jou-hou.’
‘Ik wilde aanvankelijk alleen het verhaal van Mina reconstrueren. Wel aan de hand van de dagboeken van mijn overgrootmoeder. Dagboeken waar ik trouwens al járen met een grote boog omheen liep. Mijn overgrootmoeder wilde ik buiten beeld houden. Ik wilde juist een vrouw belichten die levens zoals dat van mijn overgrootmoeder mogelijk maakte. Waarom zou ik, na het maken van De plantage, nu er eindelijk op een geëmancipeerdere manier naar het verleden wordt gekeken, een gravin in de schijnwerpers gaan zetten?’
De dagboeken van Duins overgrootmoeder zijn de belangrijkste bron voor de serie. Meer dan zestig dagboeken schreef gravin Marietje er in haar lange leven (ze werd op een week na 100) vol. Haar eerste dagboek begon ze op 26 juni 1899, ze was toen 13 jaar. Het transcriberen van een berg vergeelde boekjes vol priegelletters – Duin had er ‘geen enkele zin in’. ‘Lezen over tafelschikkingen en theekransjes? Als journalist leken die me matig interessant’, zegt ze in de podcast.
Uiteindelijk maakt ze er een gezamenlijke onderneming van, een familieproject. En zo worden de dagboeken, die inmiddels in het Zeeuws Archief liggen, door een team van ‘zeer toegewijde pensionado’s’ – behalve Duins moeder ook haar tantes, een oom, een achteroom en wat achtertantes – én een enthousiaste Zeeuwse geschiedenisstudente getranscribeerd.
Extra hindernis bij de klus was het geheimschrift dat Grootmama als tiener voor de meer ‘pikante’ passages in haar dagboeken aanwendde. De vertaalsleutel liet ze gelukkig aan een achtertante van Duin na. Wat de ontboezemingen van een freule zoal waren? Momenten van ijdelheid (‘het stond me goed’), haar maandelijkse ‘hoofdpijnen’, of een kus op de wang van haar pianolerares op de Engelse kostschool (‘ik was verrukt’), waar ze onder meer leert ‘gracieus van een stoel op te staan’. Het is een geslaagde keuze van Duin om alle dagboekfragmenten in de podcast voor te laten lezen door haar achtertante Machtella, die een onberispelijke dictie heeft en kennis van de archaïsche woorden die Grootmama gebruikte, zoals ‘reseda’ (‘een wonderlijke kleur groen’).
Duin voert naast nicht Sari ook Kees Marinusse (78) op, hij is een neef van Mina. Beiden hebben haar goed gekend. Sari beschikt niet alleen over een vlijmscherp geheugen, ze kan van alle personages in de podcast ook het meest inzichtelijk maken hoe ‘tante Mientje’ de wereld moet hebben betreden. Arbeiderskinderen waren onderdanig, vertelt ze. Dat Mina goed kon leren mocht niet baten, er moest geld worden verdiend. Tijdens een bezoek aan het oude arbeidershuisje in Koudekerke waar Mina opgroeide, verzucht Sari: ‘Wel zonde dat tante Mientje van mijn opa niet mocht doorleren, maar er was geen keuze hè.’
Als jong meisje heeft Sari ook een tijd in het huisje – twee bedsteeën voor iedereen, een ‘poepdoosje’ achterin de tuin – gewoond. Het valt Duin op dat Sari het eten, groente uit de tuin die in weckpotten werd bewaard, beschrijft ‘als het product van arbeid’. Hoe anders zijn de dinerbeschrijvingen in haar overgrootmoeders dagboeken. ‘Daar lijkt het of het eten uit het niets verschijnt. Tong, raapjes, boontjes, kalfsoesters, mokkataart à la crème au beurre.’
Kees, de elf jaar jongere broer van Sari, was tot aan de dood van tante Mientje verantwoordelijk voor haar financiën, die schamel waren. Hij beziet de relatie tussen zijn tante en de gravin, mede daardoor, tamelijk nuchter. Als Duin hem vraagt of er sprake zou kunnen zijn geweest van echte liefde of vriendschap, is zijn antwoord: ‘Ze waren meer tot elkaar veroordeeld, denk ik.’
Ondanks de ‘innige verstrengeling’ van Mina en haar mevrouw, kenden hun families elkaar niet. Duin: ‘Dat waren totaal gescheiden werelden. Bij Mina’s begrafenis zaten we beiden aan één kant van de kerk.’ Duin heeft sinds 2019 contact met Sari en Kees, en met Mina’s achternichtjes Trix en Rianne, die van haar generatie zijn. Voor de presentatie van de podcast komen ze naar kasteel Ter Hooge, waar ze nog nooit zijn geweest, samen met Duins familie. Ze gaat geen opnamen maken, maar de audiomaker in haar verheugt zich stiekem enorm op deze ontmoeting.
Dat van die gescheiden werelden hield Mina ook in stand, vertelt Duin. ‘Van Sari begreep ik dat Mina haar eigen familie wegstuurde als iemand van onze familie bij haar op bezoek was, in het huisje in het centrum van Middelburg, waar ze vanaf 1974 woonde. Vermoedelijk omdat ze zich schaamde. Tragisch, vind ik dat.’
De dagboekfragmenten van haar overgrootmoeder, waarin Mina veelvuldig voorkwam, bespreekt Duin in de podcast afwisselend met Sari en Kees en met haar eigen moeder. Gedurende dat proces ontdekte Duin dat het verhaal dat ze wilde vertellen behalve over klassenongelijkheid, misschien nog wel meer over vrouwenlevens ging en over hoe vrouwen door de geschiedenis heen ‘verschrikkelijk terzijde zijn geschoven’.
De luisteraar beleeft dit bewustwordingsproces in de podcast met Duin mee, en – hier klinkt een echo uit De plantage van onze voorouders – ook met haar moeder. Was ‘feminist’ in het gezin waarin Duin opgroeide nog ‘een vies woord’, inmiddels doceert moeder Albertine haar vriendinnen niet alleen over racisme (zie de vorige podcast) maar ook over seksisme en het patriarchaat. Schaterend zegt ze in een van de latere afleveringen dat ze als weduwe door haar geëmancipeerde wedergeboorte vermoedelijk ‘nooit meer aan de man zal raken’ – want met ‘dat feminisme’ moet je niet aankomen bij mannen van haar leeftijd, ‘zeker niet bij van die Minervamannen’.
Behalve alle familieleden voert Duin ook diverse experts op in de podcast, die stuk voor stuk inzichtelijk maken hoe de vrouwenemancipatie zich gedurende de 20ste eeuw ontwikkelde. Veel van de deskundigen in Mina & Mevrouw zijn leeftijdsgenoten van Duins moeder, die, zo laat ze niet na om te benadrukken, wel de barricaden opgingen. ‘Wat is er precies aan je moeder voorbijgegaan’, vraagt taalwetenschapper en emeritus-hoogleraar genderstudies Maaike Meijer aan Duin. ‘Nou, de héle tweede golf’, antwoordt Duin.
Meijer, van hetzelfde geboortejaar als Duins moeder, oprichter van Paarse September, de lesbisch-feministische afsplitsing van actiegroep Dolle Mina: ‘Je moest als vrouw in die tijd natuurlijk wel een reden hebben om feminist te worden. De meeste vrouwen hadden dat, maar je moeder misschien niet.’
Het is historica Els Kloek, al vijftig jaar wegbereider van ‘vrouwengeschiedenis’ (‘we werden weggehoond in de begindagen’), die Duin erop wijst dat het ophalen van je neus voor ‘de dagboekjes’ van je overgrootmoeder ook een variant is op de breed gedragen historische desinteresse in vrouwenlevens.
Duin sprak ook met de feministische schrijfster Anja Meulenbelt. Of de relatie tussen Mina en haar overgrootmoeder een vorm van uitbuiting was, vroeg Duin haar. ‘Natuurlijk, zei ze. Maar dat was in die tijd elk huwelijk ook.’ Helaas heeft dat de eindmontage niet gehaald.
Meulenbelt zette Duin wel aan het denken. ‘Ondanks die beroerde man-vrouwverhouding in zo’n huwelijk, was daar ook vaak sprake van liefde.’ Na een korte stilte: ‘Er zit altijd iets instrumenteels of opportunistisch in menselijke verhoudingen, denk ik, ook in vriendschappen. Welke relatie is wel zuiver gelijkwaardig?’ Ze probeert de ongelijkheid niet ‘weg te relativeren’, zegt ze. Haar mijmeringen tonen vooral aan dat ze er ‘nog steeds niet helemaal uit’ is, hoe ze de relatie tussen haar overgrootmoeder en dienstbode Mina moet omschrijven. ‘Maar dat ze op elkaar gesteld waren, is zeker.’
Ze ziet de relatie tussen Mina en haar mevrouw vooral als een soort ‘verbond’, zegt ze. ‘Zeker toen mijn overgrootvader er niet meer was, woonden ze echt samen op Berkenbosch, er was daar ook geen ander personeel.’ Duin las passages in haar overgrootmoeders dagboeken waarin ze een soort moeder-dochter-intimiteit (Mina was 26 jaar jonger) meende te bespeuren. ‘Ze smeerden elkaars pijnlijke ruggen in met Sloan-balsem, een soort tijgerbalsem uit die tijd, dat vond ik zo’n lief beeld.’
Ongemak hoorbaar maken, blijkt ook deze serie weer een van Duins specialiteiten. Als ze tegen het einde van haar bezoek aan Mina’s familieleden Sari en Kees het jubileumalbum dat Duins familie ooit voor Mina maakte, aan hen wil geven – het cadeau voor hun tante is jarenlang bij de familie van Duin blijven liggen – reageren de twee verbaasd: hoezo, er staan toch alleen foto’s in van jullie familie? Duin: ‘Eh... ja.’ Sari: ‘Ik zou zeggen, neem het maar fijn weer mee.’
Had het personeel ook donzen duvets (een chic woord voor dekbed), vraagt Duin op een ander moment aan haar achteroom Frits, als hij nostalgisch uitweidt over legendarische koude winters. ‘Ik weet dat niet’, reageert hij, licht geïrriteerd. Hij leidt zijn achternichtje rond langs de kamers waar vroeger het personeel sliep. ‘Niet heel klein’, merkt Duin op. ‘Maar we weten niet met hoeveel mensen ze hier sliepen natuurlijk.’ Waarop haar achteroom reageert: ‘Nou, ik ken ook buitenplaatsen waar personeel in schandelijke hokken werd gestald.’
Duin: ‘Mijn achteroom en ik kijken anders naar de geschiedenis. Maar daar kunnen we wel met elkaar over praten. Ik ben erg op hem gesteld geraakt. En van zijn rommelzolder kwam tot mijn grote vreugde de enige gesproken bron van Mina: een VHS-band met een interview dat Frits begin jaren negentig met haar hield.’
Achteroom Frits, die ‘als jongetje altijd beschutting zocht bij Mina’ is net als veel andere familieleden van Duin maar lastig van een zoete blik op het verleden af te brengen. ‘Mijn moeder ging voetballen met de zoon van de huisknecht’, zegt hij. ‘Terwijl dat niet mocht.’ Duin: ‘Ja, maar als ze hadden willen trouwen had dat niet gekund. Er klinkt een stilte, gevolgd door achteroom Frits die ‘cut’ roept. Duin, streng: ‘Nee, ik wil je juist even horen denken.’
De voorouders van schrijfster Suzanna Jansen, van Het pauperparadijs en De omwenteling of de eeuw van de vrouw, behoren tot dezelfde klasse als die van Mina, die van de dienstbaren. Het is uiteindelijk Jansen die Duin er in een bijzonder gesprek (Duin raakt hoorbaar geëmotioneerd) op wijst dat niet alleen Mina, maar ook haar overgrootmoeder weinig ‘keuzes’ had in haar leven. ‘Zij moest als vrouw des huizes een groot huishouden runnen’, zegt Jansen, ‘met gesteven tafellinnen en gepoetst zilver, natuurlijk had ze personeel nodig om te leven zoals ze hoorde te leven. Zij diende haar stand op te houden.’
Terwijl ze nieuwe thee zet, roept Duin ineens, vanuit de keuken: ‘Ik ben bang dat het klinkt alsof ik nog steeds worstel met mijn afkomst.’ Als ze weer aan tafel gaat zitten, zeg ze: ‘Door het maken van deze podcast voel ik me juist verbonden met mijn familie.’
Hoe verder de podcast zich ontvouwt, hoe meer het personage Mina tot leven komt. Duin verkent haar lichamelijke en mentale gezondheid in een tijd waarin ‘vrouwenkwalen’ al snel bij een zenuwarts belandden. Of bij een kwakzalver. Mina’s bezoek aan ‘een homeopaat met een stofzuiger achter een kamerscherm’ is behalve komisch, vooral tragisch. Mina, die een leven lang fysiek loodzwaar werk deed en op een maandelijkse vrije zondag na altijd werkte, leed niet alleen aan rugpijn, er waren ook episoden van amper eten, slapen en piekeren die met terugwerkende kracht depressies kunnen worden genoemd.
Duin wil haar moeders jeugdherinneringen aan leuke logeerpartijtjes bij haar oma niet verpesten, maar ze vraagt zich hardop af of haar familieleden wel beseffen dat al die bezoekjes voor Mina vooral ‘nog meer werk’ betekenden. Duin: ‘Maar ze was geen kindermeisje hoor, zeggen ze dan, en ze hield van ons.’ Duins overgrootmoeder leeft in haar dagboeken mee met de gezondheidsproblemen van Mina. Duin: ‘Zeker, maar daarin zit ook een vorm van wegkijken, want ze vraagt zich vooral de hele tijd af wanneer Mina weer kan beginnen met werken en ze probeert haar werklast niet te verlichten.’
Door een opmerking in een van de dagboeken, ‘de arts zegt dat Mina gewoon verkeerd is geboren’ en een ‘gerucht’ dat in Duins familie de ronde doet, belandt Duin op een nieuw spoor. Een spoor dat ze, na een opmerking van een tante (‘maar Mina viel helemaal niet op mannen hoor’), uitvoerig verkent in een van de meest ontroerende afleveringen van de reeks, aflevering 6, ‘Puzzelstukjes’.
Duin spreekt daarin met haar tante Heleen (die ook de meest ‘kritische noten kraakt’ over Grootmama) die pas op haar 42ste haar eerste relatie met een vrouw kreeg. Onlangs trouwde ze met haar vriendin, ‘ook een barones’. Duin, in de voice-over, niet zonder trots: ‘Binnenkort staan mijn tantes als eerste vrouwenechtpaar in het Rode Boekje, het Nederlandse genealogisch naslagwerk voor de adel.’
Vanuit de ‘geleefde werkelijkheid’ van haar tantes is Duins verkenning van de mogelijkheid dat Mina lesbisch zou kunnen zijn geweest, evident. Zij zien overal aanwijzingen. Bij anderen stuit Duins suggestie op iets meer weerstand. ‘Is dit nou zo belangrijk?’, vraagt Kees’ vrouw Janny. Een sputterend eigen familielid, dient Duin vrij magistraal van repliek: ‘Je kunt toch ook niet iemand zomaar hetero noemen.’
Of Mina op vrouwen viel, blijft deels gissen. Homoseksualiteit ‘bestond niet’ in het Zeeland van halverwege de vorige eeuw. In de diepgelovige gemeenschap hield je ‘zoiets’ voor jezelf, zegt haar neef Kees. Toch zou het haar 90-jarige nichtje Sari niet verbazen. En ook Kees sluit het niet uit, zeker niet als ook de door Duin opgespoorde zoon van Mina’s enige vriendin, tuindersvrouw Betje, de verhouding tussen Mina en zijn moeder als ‘meer dan vriendschappelijk’ beschrijft.
Als we later door een waas van slagregens van kasteel Ter Hooge richting Oostkapelle rijden, stopt Duin de auto plotseling. Ze wijst naar een monumentaal stenen bushokje. ‘De vermeende zoen, uit jouw favoriete aflevering? Dat was hier.’
Mina & Mevrouw van Prospektor/VPRO is vanaf zaterdag 3 februari als podcast en vanaf zondag 4 februari wekelijks in OVT op NPO Radio 1 te beluisteren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden