Ronald Plasterk wist het zeker toen hij een dag na de verkiezingen wakker werd en als Telegraaf-columnist optikte: ‘De formatie is niet enorm ingewikkeld en hoeft niet heel lang te duren’, was zijn voorspelling op 23 november vorig jaar. PVV, VVD, NSC en BBB hadden immers samen een ruime meerderheid en ‘veel gezamenlijke programmapunten’.
Inmiddels klinkt Plasterk in zijn nieuwe rol als informateur een stuk terughoudender. ‘Als je van buiten af kijkt, is dit een voor de hand liggende combinatie. Maar als ze eenmaal aan tafel zitten, dan blijken tussen de partijen grote verschillen te bestaan’, aldus Plasterk donderdagavond.
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek. Natalie Righton is ook politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Wens en realiteit blijken weer eens niet overeen te komen. De opgewekte stemming die de eerste weken van de formatie zo kenmerkte, heeft de laatste dagen plaatsgemaakt voor onderlinge sneren voor en achter de schermen. De gesprekken worden als ‘spannend’ en ‘pittig’ ervaren, zeggen kopstukken als PVV-leider Geert Wilders en NSC-leider Pieter Omtzigt inmiddels openlijk voor de camera’s.
De reden is inmiddels helder. De afgelopen weken is achter de schermen duidelijk geworden dat de partijen over tal van onderwerpen verschillend denken. Hoewel aanvankelijk de meeste aandacht uitging naar de zorgen over de rechtstaat, blijkt ook het gewenste financiële beleid een splijtzwam. Daarnaast leidt de buitenlandpolitiek tot frictie. Zelfs over migratie – het thema dat de vier partijen aanvankelijk juist leek te binden – blijken de partijen anders te denken nu er over de details wordt gesproken.
Een struikelblok voor de VVD en NSC is dat PVV en BBB nogal wat verkiezingsbeloften hebben gedaan waar flinke prijskaartjes aan hangen. VVD-leider Dilan Yesilgöz en NSC-voorman Omtzigt hanteren een veel strenger huishoudboekje: iedere euro die uit de schatkist gaat, moet ook weer worden aangevuld. De tijd is voorbij dat de euro’s tegen de plinten klotsten. Niet voor niets waarschuwden de topambtenaren van de Studiegroep Begrotingsruimte in september al dat het komende kabinet 17 miljard euro bij elkaar zal moeten toveren om de overheidsfinanciën gezond te houden. Daarvoor zijn twee opties beschikbaar: bezuinigen óf de belastingen verhogen.
Bij NSC zijn mede hierdoor alle alarmbellen afgegaan. ‘We moeten dus met z’n allen de hand op de knip houden’, waarschuwde NSC-Kamerlid Nicolien van Vroonhoven in december al bij het debat over de najaarsnota. ‘Het hoofdmotto is dat je de uitgaven- en de inkomstenkant gewoon volledig met elkaar dekt.’ In dat debat sloeg de VVD dezelfde toon aan. ‘De inzet is helder: we moeten echt minder uitgeven’, aldus Kamerlid Eelco Heinen. Deze twee Kamerleden zitten nu naast hun politieke bazen aan de onderhandelingstafel.
De zuinigheid van VVD en NSC roept ergernis op bij de gesprekspartners. PVV-leider Wilders blijkt weinig van zijn financiële verkiezingsbeloften te willen inleveren. Om zijn eisen kracht bij te zetten, liet hij afgelopen weekend zelfs publiekelijk aan zijn kiezers weten dat hij pleit voor ‘een forse lastenverlichting voor de burger’ en ‘geen pijnlijke megabezuinigingen’, aldus de PVV-leider op berichtenplatform X. Wilders voelt zich gesteund door het feit dat hij de linkerflank van de Kamer waarschijnlijk aan zijn zijde heeft in deze houding. Dus ook zonder VVD en NSC kan hij een Kamermeerderheid voor lastenverlichting bij elkaar sprokkelen.
Het meest opmerkelijke voor de buitenwereld zal echter zijn dat de vier partijen ook moeite blijken te hebben om migratieafspraken met elkaar te maken. Tijdens de verkiezingscampagne leken ze het nog zo snel eens: het migratiesaldo moet omlaag.
Maar in de praktijk botst het viertal bijvoorbeeld over het dwingen van gemeenten om asielzoekers onderdak te bieden. Wilders en Yesilgöz zoeken naar verluidt naar manieren om het dwingende karakter van de zojuist aangenomen Spreidingswet alsnog te omzeilen, bijvoorbeeld met een ‘inlegvel’. Maar dat is vloeken in de kerk voor NSC: die partij vindt dat een betrouwbare overheid de wet dient na te leven of opnieuw toestemming aan het parlement moet vragen om de wet aan te passen.
Onenigheid is er ook over arbeidsmigratie. BBB’ers zien een stop op deze groep niet zitten, omdat veel van haar kiezers vinden dat arbeidsmigranten broodnodig zijn om sectoren als de tuinbouw en de slachterijen door te laten draaien. Ook de VVD is gevoelig voor dit argument. Een van Yesilgöz’ belangrijkste donateurs is OTTO Workforce, marktleider op het gebied van de inzet van arbeidsmigranten. Tegenover BBB en VVD staan NSC en deels ook PVV, die het aantal arbeidsmigranten juist wel willen beperken.
En zo zijn er meer verschillen. VVD en NSC achten het bijvoorbeeld ondenkbaar om de steun voor Oekraïne af te bouwen, terwijl de PVV juist campagne voerde met de boodschap die steun per direct te stoppen. Ondertussen vindt de BBB het een optie om te onderzoeken of Oekraïense vluchtelingen alvast kunnen worden teruggestuurd naar de (veronderstelde) veilige delen van hun thuisland.
Het lijkt uitgesloten dat Plasterk de neuzen volledig dezelfde kant op krijgt. Uiterlijk maandag 12 februari moet blijken of hij het viertal wél bereid vindt om überhaupt verder te praten over compromissen. Daarvoor zullen alle zeilen bijgezet moeten worden. ‘Je moet het wel eens worden, en zover is het nog niet’, zei Wilders vrijdag. ‘We gaan ons best doen om eruit te komen, en dat wordt heel spannend.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden