Donderdagavond vond de grootste demonstratie plaats tot nu toe. Op meerdere plekken in Slowakije waren mensen op de been. Landelijk ging het om 60 duizend mensen, waarvan 30 duizend in hoofdstad Bratislava, schrijven Slowaakse media. De protesten zijn een terugkerende gebeurtenis, de demonstranten gingen voor de vierde donderdagavond op rij de straat op. Afgelopen weken zwol het aantal deelnemers aan en verspreidden de protesten zich over het hele land.
‘Laten we hen stoppen’ is de slogan van de betogers. De woede van de demonstranten richt zich op de regering van de illiberale premier Robert Fico, die na de verkiezingen in september aan de macht kwam. De protesten worden deels georganiseerd door burgerinitiatieven en oppositiepartijen, waaronder Progressief Slowakije, die na Fico’s SMER als tweede partij uit de verkiezingen kwam.
‘Er gebeurt iets uitzonderlijks in Slowakije’, zegt Grigorij Meseznikov, directeur van het Instituut voor Publieke Zaken (IVO), een denktank in hoofdstad Bratislava. ‘Het is de eerste keer dat Slowaken de straat opgaan kort nadat de regering is gevormd.’ De demonstraties wijzen op een diepgaand conflict tussen de regering en de oppositie, tezamen met een deel van de bevolking.
De vorige keer dat de bevolking massaal de straat opging, was na de moord op onderzoeksjournalist Ján Kuciak en diens verloofde Martina Kusnírová in 2018. Kuciak deed onderzoek naar corruptie, oligarchen en de banden tussen de adviseurs van Fico en de Italiaanse maffia. Fico, die toen ook premier was, trad na die protesten af.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Nu is Fico terug. En hij is vastbesloten de macht naar zich toe te trekken, tot afgrijzen van de demonstranten. De plannen van de regering om het strafrecht te hervormen, wekken de grootste woede. Dit behelst het afschaffen van de speciaal openbaar aanklager, die zich richt op grote corruptiezaken en georganiseerde misdaad. Ook komen er minder zware straffen op corruptie te staan en krijgen klokkenluiders minder bescherming.
‘Deze plannen verzwakken en ondermijnen de Slowaakse rechtsstaat’, zegt deskundige Meseznikov. Fico wilde de hervormingen in december doorvoeren, wat destijds al demonstraties ontketende. Ook stuitte hij op verzet van de oppositie. Oud-premier Eduard Heger noemde de plannen ‘giftig’, de progressieve president Zuzana Caputová karakteriseerde ze als ‘een stap terug’. Het Europees Parlement uitte in januari eveneens zijn zorgen.
Fico heeft belang bij het kaltstellen van de speciaal openbaar aanklager. Hiermee hindert hij onderzoek naar corruptie in zijn vorige regeerperiode (2012-2018), dat zich richt op politici, ambtenaren en zakenmannen die banden hebben met zijn partij. In 2022 werd Fico zelf ook beschuldigd van deelname aan een criminele organisatie. Na een half jaar trok de hoofdaanklager de aanklacht in, een omstreden besluit.
De speciaal openbaar aanklager maakte afgelopen jaren serieus werk van corruptiebestrijding in Slowakije, met vele rechtszaken en veroordelingen tot gevolg. Dit proces begon in 2018, nadat Fico was afgetreden. In de nasleep van de moord op journalist Kuciak werd duidelijk hoe alomvattend de corruptie in Slowakije was. Demonstranten vrezen nu een terugkeer naar de ‘maffiastaat’, zoals critici die destijds noemden.
De hervorming van het strafrecht werd in de afgelopen weken onder druk van de oppositie steeds uitgesteld, maar Fico geeft niet op. Deze week behandelt de parlement de wet opnieuw, via een spoedprocedure. Op deze manier wordt de spreektijd van oppositieleden beknot, volgens hen een trucje om de wet er snel doorheen te jassen.
Afgelopen maanden heeft Fico’s regering ook sleutelfiguren binnen de politie ontslagen of op non-actief gezet. ‘Een zuivering’, aldus Meseznikov. Daarnaast opende Fico, sinds hij weer premier is, de aanval op de onafhankelijke media in het land, die hij als ‘vijandig’ tegenover zijn regering bestempelde.
‘Fico’s belangrijkste motivatie is immuniteit en straffeloosheid’, zegt Meseznikov van denktank IVO. Immuniteit voor misstappen uit het verleden, straffeloosheid voor die in de toekomst. ‘Het is deels de reden dat hij wilde terugkeren naar de macht.’ Door de speciaal openbaar aanklager volledig af te schaffen, wil Fico ‘zelfs de theoretische mogelijkheid van vervolging elimineren’.
Ondanks de protesten bindt de nieuwe regering niet in. President Caputová verzet zich tegen de plannen van Fico, maar haar macht is beperkt. Ze kan wetten vetoën of doorverwijzen naar het Grondwettelijk Hof. Maar met meer dan de helft van de stemmen in het parlement – die Fico’s coalitie heeft – kunnen haar veto’s worden verworpen. Het is vooral een vertragingsmechanisme.
Daarnaast treedt Caputová later dit jaar af. In maart zijn er presidentsverkiezingen, zij doet niet mee voor een tweede termijn. Als een van Fico’s bondgenoten die verkiezingen wint – coalitiepartner en voorzitter van het parlement Peter Pellegrini bijvoorbeeld – hoeft de premier nog minder weerstand te duchten.
Tot de presidentsverkiezingen gaat Slowakije een roerige tijd tegemoet. ‘Deze protesten kleuren nu ook de verkiezingscampagne’, zegt Meseznikov. ‘En ik verwacht dat ze zullen doorgaan.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden