Landbouwtrekkers blokkeren de snelwegen. Weer zijn boeren op pad om te protesteren. Nu eens niet in ons eigen land, maar elders in Europa. De boodschap is steeds dezelfde: wij zijn de verstikkende regelgeving zat. Vreemd genoeg hoor je hen weinig over hun werkelijke probleem, namelijk de liberalisering van de landbouwmarkten die een rendabele bedrijfsvoering voor hen onmogelijk maakt. Sommige Franse boeren hebben het wel begrepen. ‘Geen goedkope importen meer’, zo las ik op een spanbord.
Een groot deel van de boerenbevolking in de wereld verkeert in diepe armoede. Dat dit drama vrijwel wordt genegeerd, komt door de heersende opvatting, ook onder boeren, dat een competitieve markt nu eenmaal winnaars en verliezers oplevert. Sinds de jaren negentig is er vanuit het wereldhandelsoverleg steeds meer druk komen te staan op landen om hun grenzen open te stellen voor landbouwproducten uit andere landen.
Over de auteur
Jacques van Nederpelt is landbouwkundige en geograaf.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Dit was een slecht idee, omdat juist in de landbouw de productieomstandigheden en daarmee de productiekosten van plaats tot plaats sterk verschillen. Boeren werden daarmee een speelbal voor multinationals in de voedingsmiddelenindustrie.
Als een grote groep van relatief kleine producenten zijn boeren namelijk afhankelijk van slechts enkele internationaal opererende multinationals, met zoveel marktaandeel dat die de prijzen kunnen dicteren. In economisch jargon heet dit een kopersmarkt: weinig opkopers (multinationals) tegenover veel verkopers (boeren). Mede daardoor ontvangen bijvoorbeeld cacaoboeren in Ecuador slechts 3 procent van wat een (met hun cacao gemaakte) chocoladereep in de winkel kost.
80 procent van de Nederlandse melkveehouders heeft een leveringscontract met FrieslandCampina. Supermarktketens als Carrefour, Walmart en Ahold Delhaize hebben hun inkoopcombinaties waarmee ze reusachtige volumes inkopen bij de levensmiddelenindustrie. En bedrijven als Cargill, Unilever en Nestlé kopen wereldwijd landbouwproducten in als grondstoffen om daar eindproducten van te (laten) maken.
Granen, peulvruchten, suikerbieten, koffie- en cacaobonen, oliehoudende zaden, rauwe melk, vlees et cetera zijn op veel plaatsen in de wereld te verkrijgen. Tussen deze producten bestaan er nauwelijks kwaliteitsverschillen en ze worden als goedkope bulk ingekocht en verwerkt.
In de open internationale markt hebben de ‘voedselreuzen’ hun toeleveranciers voor het uitkiezen en kunnen zij inkopen waar de prijs het laagst is. Hierdoor bestaat er een constante, neerwaartse druk op de landbouwprijzen en zijn prikkels om kwaliteitseisen te stellen, erg zwak. Om hieraan het hoofd te bieden, omarmen boeren die als innovatief worden aangemerkt (‘early adopters’) nieuwe technologieën, met het idee om daarmee hun productie op te voeren en hun productiekosten per eenheid te verlagen.
Andere boeren volgen hun voorbeeld, maar al gauw wordt het aanvankelijke voordeel tenietgedaan door dalende prijzen verderop in de keten. Immers, er komt niet alleen meer product op de markt — wat tot marktverzadiging leidt —, maar boeren geven hun aanvankelijke voordeel ook weer weg aan de opkopers. Want hun onderhandelingspositie is zwak.
Vooral boeren die pas later zijn ingestapt (‘laggards’ ) kunnen door de gedaalde landbouwprijzen hun rentelasten niet meer goedmaken en leggen het loodje. Deze economisch-technologische cyclus herhaalt zich keer op keer, met als gevolg schaalvergroting en meer inzet van vreemd kapitaal (lees: leningen) en steeds minder bedrijven.
Critici van het industriële landbouwmodel gebruiken het beeld van de tredmolen: door steeds harder te gaan rennen, denkt de boer zijn productie dusdanig te vergroten dat hij kan overleven, maar door prijsdalingen ziet hij de inkomsten van die stijgende productie spoedig verdampen. Zo creëert de vrije markt steeds weer nieuwe zwakke bedrijven.
Een van de prominentste critici van het dominante industriële landbouwmodel, Olivier de Schutter, voormalig VN-rapporteur voor het Recht op Voedsel, pleit ervoor om de macht in het voedselsysteem weg te halen bij de multinationals en over te dragen aan de samenleving. Hij noemt dit ‘democracy in the food system’ (‘democratie in het voedselsysteem’). Dat brengt ons op de noodzaak van marktordening, met als doel de boer een sterkere marktpositie te bezorgen en de landbouwprijzen op een voor hem of haar kostendekkend niveau te krijgen.
Aan de vrije wereldhandel moet paal en perk worden gesteld. Niet in de export, maar in de productie voor lokale en regionale markten ligt de kracht van het boerenbedrijf. Dáár is het speelveld gelijk. Zo alleen kan de boer zich onttrekken aan de wurggreep van de grote multinationals in de voedselverwerkende industrie en de supermarkten. De boer krijgt kostendekkende prijzen en is niet langer afhankelijk van landbouwsubsidies. De consument krijgt grotere voedselveiligheid en voedselzekerheid. En van zulke economisch gezonde boerenbedrijven kun je ook met recht eisen dat ze duurzamer worden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden