Sporadische haperingen in de beschikbaarheid van medicijnen waren iets van alle dag. Maar gaandeweg zijn in ons land tekorten geen uitzondering, maar regel. Wel is het goed te beseffen dat oplopende medicijntekorten geen exclusief Nederlands, maar een veel voorkomend, internationaal verschijnsel zijn.
Wat is de oorzaak en wat kan eraan gedaan worden? De oorzaken zijn legio: de distributieketens zijn lang en kwetsbaar en de rendementen van veel fabrikanten staan onder druk. Ook zijn de productieprocessen ingewikkeld en gevoelig voor storingen, terwijl de Nederlandse geneesmiddelenmarkt weinig interessant is door de prijsdruk vanuit de overheid en vanwege het door zorgverzekeraars gevoerde beleid. Daarbij wordt vaak maar één merk vergoed. Maar bovenal is het de afhankelijkheid van buitenlandse producenten van (de werkzame bestanddelen van) medicijnen.
Over de auteur
Harry Suykerbuyk was werkzaam in de farmaceutische sector en bij de overheid. Hij was onder meer verantwoordelijk voor het genees- en medische hulpmiddelenbeleid op het ministerie van VWS.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Een louter nationale aanpak in de vorm van een baaierd aan maatregelen, zoals extra voorraden bij de tussenhandel, hogere prijsplafonds en ruimere vergoedingen voor goedkope medicijnen, zet geen zoden aan de dijk. Zo heeft de begin 2023 door toenmalig minister Ernst Kuipers van VWS doorgevoerde verhoging van de maximumprijzen van zo’n vierduizend middelen met 15 procent geen meetbaar effect gehad, integendeel.
De enige, helaas moeizame en tijdrovende weg, is het vergroten van productiecapaciteit en aanbod van API’s (Active Pharmaceutical Ingredients, oftewel werkzame farmaceutische stoffen) dichtbij huis om zo minder afhankelijk te worden van met name Aziatische landen. De realiteit is dat een belangrijk gezondheidspolitiek doel, het terugdringen van medicijntekorten, alleen valt te halen met ‘ouderwetse’ industriepolitiek. De teloorgang van westerse productiecapaciteit is een proces van jaren geweest, het ongedaan maken zal ook veel tijd en inspanningen kosten
Grote innoverende farmaceutische bedrijven hebben een stevige controle over de productie van hun API’s, de werkzame bestanddelen van hun belangrijke, door octrooien beschermde merkgeneesmiddelen. Het produceren ervan gebeurt meestal in eigen beheer, of via exclusief gecontracteerde, gespecialiseerde loonfabrikanten.
Dat ligt anders bij de generieke industrie. Toch neemt die wereldwijd - in volume gemeten - het overgrote deel van het medicijnenaanbod voor haar rekening, in de vorm van octrooivrije, meest merkloze of vrij verkrijgbare medicijnen. De werkzame bestanddelen betrekt men op de wereldmarkt bij een relatief klein aantal, in de synthese van API’s gespecialiseerde bedrijven. Uitzondering op deze regel zijn diverse grote generica-producenten, die naast het tabletteren, capsuleren en dergelijke, ook - althans voor een deel - de benodigde ingrediënten zelf produceren.
API-fabrikanten zijn met name gespecialiseerd in organische synthese. Vaak werkt men relatief simpele chemicaliën eerst op tot ‘intermediates’ en vervolgens tot hoogwaardige, werkzame bestanddelen. Anderen weer hebben zich toegelegd op biotechnologische processen, waarmee vooral therapeutisch nuttige eiwitten worden verkregen. Deze fabrikanten gebruiken onder meer celculturen in bioreactoren, die aangezet worden tot eiwitproductie, denk aan monoklonale antilichamen, die heel effectief binnen het menselijk immuunsysteem ziektes kunnen aanpakken. Ook worden bacteriën gebruikt om bijvoorbeeld antibiotica te maken.
De consolidatieslag van de afgelopen decennia in de API-sector is gepaard gegaan met verregaande rationalisatie en kostenefficiëntie. Mede daardoor zijn fabrikanten zich meer en meer buiten de westerse economieën gaan vestigen. Zo hebben Chinese en Indiase concurrenten een gunstiger kostenstructuur, vanwege lagere loon- en energiekosten en minder milieuregels.
Uit gegevens van de Europese Commissie blijkt dat Aziatische bedrijven intussen houder zijn van bijna tweederde van door de EU uitgegeven API-certificaten. In bijna honderd gevallen ontbreekt het Europese tegenhangers aan productie- of kwaliteitscertificaten voor belangrijke werkzame stoffen. Zo is langzamerhand een situatie ontstaan waarbij er regelmatig slechts één aanbieder op de wereldmarkt is voor een bepaald werkzaam bestanddeel, vaak buiten Europa gevestigd.
Maar een hierop gerichte industriepolitiek gaat de spankracht van alleen Nederland te boven. Bovendien ontstaat snel de verdenking van ongeoorloofde staatssteun en dus concurrentievervalsing ten nadele van andere EU-landen. Alleen een gezamenlijke aanpak in EU-verband heeft kans van slagen. Een gunstige omstandigheid is dat de Europese Commissie nu al beschikt over diverse fondsen waarop marktpartijen met investeringsplannen in API-productie aanspraak kunnen maken.
Het wachten is nu dus op de Commissie, die heeft aangekondigd begin dit jaar een alliantie te willen opzetten met het oog op - onder meer - het stimuleren van de productie van ‘kritische’ medicijnen (medicijnen die gebruikt worden bij ernstige ziektes en waarvoor niet direct alternatieven beschikbaar zijn, red.). Het weinig concreet zijn van de voornemens geeft echter reden tot bezorgdheid. De Commissie zegt geleerd te hebben van de coronapandemie. Hopelijk zijn dat lessen waarin de sleutelbegrippen tempo en investeringsbereid centraal staan. Want de dreigende gezondheidsschade voor tal van patiënten verdraagt zich niet met ambtelijk, laat staan politiek getalm.
Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden