Een paar jaar geleden hield de gevangenenkolonie in Charp een open dag. Charp is een nederzetting in het uiterste noorden van Rusland, permafrostgebied, het geld wordt er voornamelijk verdiend in de cementindustrie. Journalisten en cameraploegen kwamen een kijkje nemen. Online is een fragment te vinden van een vermagerde gevangene die de karaokemicrofoon ter hand neemt in een recreatieruimte die in een aangrijpend soort paars geschilderd is. Op andere beelden zie je de gevangenen achter het hek in zwarte kleding eindeloos rondmarcheren.
Voor de toegangspoort stond destijds – en misschien nog wel – een beeld van een liggende poolwolf. Daar, in Charp, arriveerde eind december 2023 Aleksej Navalny, nadat wekenlang elke vorm van contact met hem onmogelijk was geweest. Rond de kerstdagen liet Navalny weten dat hij nog leefde, op die diep-ironische toon van hem die de uitzichtloosheid van zijn situatie inmiddels onmogelijk nog kan verbloemen. Elke keer laat hij weer van zich horen, en elke keer oogt hij onverwoestbaar opgewekt, geestelijk ongebroken, maar ook: verzwakt, vermagerd, uitgeput.
Over de auteur
Frank Heinen is schrijver en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Navalny lijkt me iemand die je er op een karaokeavond goed bij kunt hebben, zonder twijfel kent hij zijn campy klassiekers, maar ik betwijfel of hij wordt toegelaten tot die paarse recreatieruimte.
Ik moest aan Navalny en aan karaokeavondjes rond de poolcirkel denken, toen ik deze week las over zijn collega-dissident, de journalist en activist Vladimir Kara-Moerza. Kara-Moerza, die ooit een documentaireserie maakte over oud-dissidenten uit het Sovjet-tijdperk (Choose Freedom, te zien op YouTube), zit inmiddels zelf al twee jaar vast, wegens kritiek op Poetin en de oorlog in Oekraïne. Al is de aanklacht ‘zweetvoeten’ voor Russische oppositieleiders inmiddels ook al voldoende om naar een strafkamp te worden afgevoerd. Sinds deze week weet niemand meer waar Kara-Moerza is. Een aan hem gerichte brief, verzonden aan de gevangenis in Omsk, kwam retour afzender, met de mededeling dat de betreffende gevangene niet meer op die plek verbleef.
Net als Navalny heeft Kara-Moerza een cv vol aanslagen op zijn leven. En net als Navalny keerde hij terug naar Rusland, in de zekerheid dat hij daar onmiddellijk gearresteerd zou worden, en zonder te weten of hij vervolgens ooit nog vrij zou komen. In zijn column in The Washington Post schreef hij nog niet zo lang geleden over zijn land. ‘In ruil voor een hogere levensstandaard hebben we democratische principes opgegeven.’
Talloze politieke gevangenen zitten intussen opgeborgen in de oude betonnen barakken uit de tijd van de goelag. Lang niet allemaal zijn ze in staat het woord te richten tot de wereld daarbuiten, maar af en toe duikt er iemand op die verslag doet van wat er gebeurt, van de nauwelijks voorstelbare schaal waarop ieder onwelgevallig geluid wordt gesmoord. Neem de tekening van de jonge kunstenaar Pavel Krisevitsj, die Paul Alexander beschreef in de opening van zijn artikel over Krisevitsj in De Groene Amsterdammer: ‘Een skelet in gevangenistenue gaat in een zwierige buiging diep door de knieën. Wij nemen onze pet af voor de Repressie heet de tekening.’
Het wemelt van de skeletten in Krisevitsj’ werk. De dissident als wandelende dode, die al geen deel meer uitmaakt van de wereld. Die zorgvuldig wordt ontmenselijkt, en is opgeborgen in afwachting van zijn overlijden en de onvermijdelijke vergetelheid. Een aantal van Krisevitsj’ werken wordt vanaf vandaag geëxposeerd in De Balie, in Amsterdam. Wie ze gaat bekijken, zal weer even hardhandig herinnerd worden aan alles wat Poetin en Poetin-achtigen liefst zo snel mogelijk willen doen vergeten.
Source: Volkskrant