Volgens het International Centre for Counter-Terrorism, een in Den Haag gevestigde denktank, kregen Nederlandse vrouwen die terugkeerden uit Syrië en Irak gemiddeld 1,6 jaar gevangenisstraf. Dit terwijl vrouwen uit België en Duitsland grofweg 4,5 jaar de cel in moesten. In Frankrijk legden rechters zelfs 7,6 jaar detentie op.
Over de auteur
Menno van Dongen is verslaggever van de Volkskrant op het terrein van criminaliteit, politie en justitie
Bij de cijfers passen een aantal kanttekeningen, zegt Tanya Mehra, senior onderzoeker bij het ICCT. ‘In Frankrijk is een aantal vrouwen veroordeeld tot forse straffen, gemiddeld 25 jaar, omdat zij concrete plannen hadden voor een aanslag. Terwijl de Nederlandse groep niet direct betrokken was bij geweld en gewapende strijd. Bovendien gaat het in Nederland om slechts 28 rechtszaken. Dat zijn er veel minder dan in omringende landen. Daardoor hebben uitschieters naar beneden meer effect.’
Toen in juni 2014 officieel het kalifaat van Islamitische Staat werd uitgeroepen, waren er al Nederlandse vrouwen teruggekeerd uit de regio. Ze werden in die periode niet allemaal vervolgd, maar soms alleen gehoord als getuige. Mehra: ‘Toen werden ze vooral gezien als slachtoffer, en werd milder geoordeeld. Imane B., bijvoorbeeld, moest één week de cel in.’
Straffen worden de laatste jaren steeds hoger. ‘Het Openbaar Ministerie heeft meer oog voor de dreiging die van deze groep uitgaat, en doet zijn best om uit te zoeken wat deze verdachten deden voor organisaties als Islamitische Staat en Jabhat al Nusra. Eisen van 5 tot 6 jaar zijn nu gebruikelijk, voor op zijn minst deelname aan een terroristische organisatie.’
Volgens veiligheidsdiensten zijn zo’n driehonderd Nederlanders afgereisd naar Syrië en Irak, voor de gewapende strijd of als partner van iemand van IS. Een derde van die groep is vrouw. Er zijn 41 personen teruggekeerd naar Nederland, en tien zijn overleden. De meeste anderen zitten nog steeds bij een terreurorganisatie, of ze verblijven in een vluchtelingenkamp.
In november 2022 liet het kabinet twaalf vrouwelijke terreurverdachten overbrengen vanuit Syrië, samen met hun 28 kinderen. ‘Bij die groep zitten meerdere zwaardere gevallen’, zegt Mehra. ‘Een vrouw wordt vervolgd voor het gebruiken van een jezidi-vrouw als slaaf, een ander is plundering ten laste gelegd. Ook zien we steeds vaker dat het OM vrouwen vervolgt voor kinderverwaarlozing. Mede daarom zitten ze langer vast.’
Hoe hoog de gemiddelde straf voor mannelijke terugkeerders was, heeft het ICCT niet berekend, maar het staat vast dat deze mannen langer in de cel zitten dan vrouwen die sympathiseerden met IS. ‘Dat komt niet doordat rechters milder oordelen ómdat de verdachten vrouw zijn’, legt de onderzoeker uit. ‘Het komt door de rol die ze speelden. Veel mannen waren echt betrokken bij de gewapende strijd in Syrië en Irak, de meeste vrouwen waren niet direct betrokken bij geweld. Zij speelden voornamelijk een rol in het huishouden en waren betrokken bij andere activiteiten zoals propaganda.’
In vergelijking met België, Duitsland en Frankrijk trekt Nederland vaker iemands paspoort in na een veroordeling voor terrorisme, als de persoon in kwestie een tweede nationaliteit heeft. Dat gebeurt hier nagenoeg automatisch, stelt Mehra. ‘Rechters hebben dat in een enkel geval meegewogen in de strafmaat, in het voordeel van de verdachte. Want iemands paspoort afpakken heeft vergaande gevolgen: zonder paspoort is het lastig, zo niet onmogelijk, om een verzekering, baan of huis te krijgen.’
Voor het onderzoek Female Jihadis Facing Justice interviewde het ICCT tal van betrokkenen bij de opsporing, detentie en re-integratie van IS-vrouwen. ‘Veel sprekers zeiden dat ze grote moeite hebben met het intrekken van iemands Nederlanderschap. Je creëert daardoor veel spanning bij deze groep, je vergroot de kans dat iemand in de illegaliteit verdwijnt en zich opnieuw aansluit bij een radicaal netwerk.’
In 2015 betoogde premier Mark Rutte dat jihadisten beter kunnen sneuvelen in Syrië of Irak dan terugkeren naar Nederland: ‘Ze leren daar bommen maken, aanslagen plegen. Ik heb de taak Nederland te beschermen en dat zal ik tot de laatste snik doen’, zei hij.
Maar volgens Mehra is de dreiging die uitgaat van vrouwelijke terugkeerders lager dan aanvankelijk werd gedacht. ‘Uit de data blijkt dat het gevaar op recidive sterk wordt overdreven. Voordat ze afreisden, hadden ze niet of nauwelijks een strafblad. We zien bij deze groep ook weinig geweldsdelicten in de gevangenis, en weinig pogingen om anderen te radicaliseren. Dat zijn positieve signalen. Maar we moeten waakzaam blijven.’
In tegenstelling tot elders zitten bijna alle vrouwelijke veroordeelden voor terrorisme in Nederland bij elkaar in de gevangenis, op een terroristenafdeling in Zwolle. Mehra: ‘Dat heeft voordelen, want het is een relatief kleine groep, met twintig plekken, die veel gespecialiseerde hulp krijgt. Nederland zit er bovenop, zou je kunnen zeggen. Al blijft het zoeken naar de juiste balans. Te veel toezicht en controle kan ook weer radicalisering in de hand werken.’
Het gekleurde leven van Nederlandse IS-vrouwen
Rechters in Rotterdam deden vorig jaar verwoede pogingen om Nederlandse vrouwen die zich bij IS hadden aangesloten te doorgronden. Waarom vertrokken ze? Welke misdrijven pleegden ze? Hoe radicaal zijn ze nog?
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden