Iedere ochtend, als Annemarie Struik (26) nog half slaperig in bed ligt, wordt onder haar tong al belangrijk werk verricht. De paars-witte thermometer die ze direct in haar mond stopt na het wakker worden, meet haar basale lichaamstemperatuur. Deze ochtend is die 36,05 graden Celsius, leest ze van haar telefoon af in haar Amsterdamse studentenkamer. ‘Beetje laag, maar niks geks’, concludeert ze. Ze weet als kenner dat zo’n lage lichaamstemperatuur erbij hoort, die eerste dagen van haar cyclus. Vruchtbaar is ze op dit moment niet.
Struik, masterstudent environment and resource management, is een van de vele jonge vrouwen die een natuurlijke methode gebruikt om zwangerschap te voorkomen. 14 procent van de vrouwen van 18 tot 30 jaar die het afgelopen jaar vaginale seks had, gebruikt deze vorm van anticonceptie, blijkt uit een rapport van het expertisecentrum voor seksualiteit Rutgers dat woensdag verschijnt. Signalen dat ‘natuurlijke methoden’ in trek zijn, waren er al langer. Maar representatieve data over gebruik onder jonge vrouwen en hun motieven ontbraken tot nu toe.
Over de auteur
Iva Venneman is algemeen verslaggever van de Volkskrant
Het idee is eenvoudig: door de menstruatiecyclus nauwkeurig bij te houden, kan de vruchtbare periode worden berekend. Die kennis kun je gebruiken om bewust zwanger te raken, maar ook om zwangerschap te voorkomen. Vrouwen die de natuurlijke methode toepassen, gebruiken in meerderheid (62 procent) een condoom tijdens hun vruchtbare dagen. Een kwart doet volgens het onderzoek aan periodieke onthouding en een klein deel (12 procent) aan ‘terugtrekken’. Dat laatste noemen experts ‘zeer onbetrouwbaar’.
Deskundigen waren de laatste tijd kritisch op natuurlijke methoden, die onder meer op TikTok worden gepropageerd door influencers. In een opiniebijdrage in de Volkskrant waarschuwde apotheker Nicole Hunfeld voor de risico’s van natuurlijke anticonceptie. Ook het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) wees op de gevaren van natuurlijke methoden en fabels over hormonale anticonceptie.
Linda van Tienen (40) uit Rotterdam raakte drie jaar geleden bijvoorbeeld onbedoeld zwanger van haar derde kind, toen ze deze methode gebruikte. Ze hield de dagen van haar menstruatiecyclus, inclusief lichamelijke signalen, bij in een gratis app. In de vruchtbare dagen die de app aangaf, gebruikte ze ovulatietests en condooms. Desondanks raakte ze in verwachting. ‘Het is voor ons uiteindelijk een cadeautje geweest’, zegt ze. ‘Maar ik vind dat je het alleen moet gebruiken als een ‘oopsie baby’ welkom is. Niet als zwangerschap grote gevolgen heeft. Daar is het niet veilig genoeg voor.’
In 2022 meldden abortusklinieken een sterke toename van het aantal abortussen, vooral in de leeftijdsgroep van 20 tot 25 jaar. Of dat komt door de populariteit van natuurlijke methoden, is op basis van het Rutgers-onderzoek niet te zeggen.
Wel is duidelijk dat jonge vrouwen kiezen voor natuurlijke anticonceptie vanwege het negatieve imago van hormonen. Een ruime meerderheid (62 procent) noemt het mijden van hormonen als argument. Soms (35 procent) omdat ze bang zijn dat hormonen slecht zijn voor hun gezondheid. Ook ‘meer in contact zijn met eigen lijf en natuurlijke cyclus’ (41 procent) en ‘last van bijwerkingen’ (34 procent) worden vaak als motief genoemd.
Een minderheid van de vrouwen zegt zelf online te zijn beïnvloed. 13 procent van de vrouwen kiest voor natuurlijke methoden vanwege ‘positieve verhalen via sociale media’. Vooral vrouwen van 18 tot 25 lijken er gevoelig voor: 18 procent, tegenover 9 procent van de 26- tot 30-jarigen.
In haar lichte studentenkamer demonstreert Annemarie Struik hoe zij haar cyclus meet. Voor zo’n 70 euro per jaar besteedt ze het berekenen van haar vruchtbare dagen uit aan Natural Cycles, een van de vele (betaalde) apps hiervoor. Haar slanke vingers razen over het scherm en zichtbaar geoefend – ze gebruikt de app al bijna drie jaar – haalt ze het verloop van haar basale lichaamstemperatuur tevoorschijn.
‘De dalende trend symboliseert de oestrogeenflux’, legt ze uit. ‘Stijgt de temperatuur weer, dan ligt dat aan het progesteron.’ Zodra halverwege de maand de lijn rood wordt, gebruiken zij en haar vriend twaalf dagen lang een condoom, wat zeer ruim is gerekend. Is ze ziek, katerig, moe of ongesteld? Dan vinkt ze dat aan, zodat de app dat meeneemt. Veranderingen in haar afscheiding houdt ze zelf bij.
Het ging één keer bijna mis, toen ze onbeschermde seks had voordat ze de temperatuur had ingevuld en de app onverwachts van kleur verschoot. Dat heeft ze toen opgelost met een morning-afterpil. Maar grote angst voor een ongewenste zwangerschap heeft ze niet.
Bij Rutgers lezen ze in de onderzoeksresultaten twee redenen tot zorg, zegt Ineke van der Vlugt, programmamanager anticonceptie en abortus. De foutgevoeligheid van natuurlijke methoden is hoger dan bij andere anticonceptie. Bij perfect gebruik van een combinatie van drie meetmethoden (temperatuur, kalender en afscheiding bijhouden) kan weliswaar een hoge betrouwbaarheid worden behaald – slechts 0,4 tot 0,6 procent kans op een bevruchting binnen een jaar – maar perfect gebruik is in de praktijk lastig. ‘Het vraagt discipline, een regelmatige cyclus en een gemotiveerde sekspartner’, zegt Van der Vlugt. ‘Dat is niet voor alle vrouwen vol te houden.’ Bovendien gebruikt 61 procent van de respondenten uit Rutgers’ onderzoek slechts één meetmethode. Daardoor schiet de kans op een zwangerschap omhoog.
Dat de motivatie van veel vrouwen voortkomt uit angst voor hormonen, vindt ze ook verontrustend, omdat hormonen ook veel positieve invloeden hebben. ‘Ze verkleinen de kans op kankers, ze kunnen menstruatieklachten voorkomen en ze geven vrouwen controle over hun cyclus’, zegt Van der Vlugt. ‘Het is de vraag of deze vrouwen goed genoeg geïnformeerd zijn over de werking van hormonen. Artsen moeten daarop doorvragen.’
Carla van der Wijden, gynaecoloog en voorzitter van de werkgroep anticonceptie bij de Nederlandse vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG), deelt de zorgen. De populariteit van de pil daalt volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek al sinds 1998 gestaag, maar volgens de laatste Rutgers-cijfers is het pilgebruik onder jonge vrouwen sinds 2017 zelfs afgenomen van 64 naar 46 procent.
‘Als vrouwen en mannen een goed geïnformeerde keuze maken, dan is dat aan hen’, zegt Van der Wijden. ‘Maar als zij zich op onjuiste informatie baseren, (zoals hier het geval lijkt als het gaat om schadelijke effecten van hormonen, red.) is dat een probleem.’
De gynaecoloog wijst ook op tekortkomingen in het Rutgers-onderzoek. De groep die natuurlijke methoden gebruikt, is klein (232 van de 1.648 respondenten) en er zit een zogenoemde selectiebias in de resultaten. Alleen de vrouwen die positief zijn over deze methoden, zullen zeggen die te gebruiken.
Ook staat deze groep gemiddeld positiever tegenover een onverwachte zwangerschap dan spiraal- of pilgebruikers. Dat wijst erop dat vrouwen die écht niet zwanger willen worden eerder voor andere vormen van anticonceptie kiezen. ‘Daar moet bij worden gezegd dat van de 18- tot 25-jarigen die een natuurlijke methode gebruiken de helft het ‘heel vervelend’ vindt om nu zwanger te raken’, zegt Van der Wijden. Zij lopen dus het grootste risico op een ongewenste zwangerschap.
Annemarie Struiks keuze om over te stappen naar natuurlijke anticonceptie kende een lange aanloopperiode. Op haar 15de zat ze samen met haar moeder tegenover haar Twentse huisarts, toen hij over de pil begon. Niet omdat Annemarie seksueel actief was, maar vanwege de puistjes op haar tienerhuid, waartegen een oestrogeenhoudende pil ook helpt. Destijds zag ze het als twee vliegen in één klap. ‘Scheelt weer een gênant gesprek met mijn ouders over anticonceptie, dacht ik.’
Nadat op haar 18de haar zin in seks was verdwenen, stopte Struik met de pil. Haar libido kwam prompt terug. Toen ze een vaste partner kreeg, liet ze een koperspiraal plaatsen. Struik kreeg daarop last van lange perioden van somberheid, lichamelijke klachten en zelfs ‘wazige perioden’ waarin haar geheugen haar soms in de steek liet. Haar huisarts verwees haar naar een psycholoog en toen dat niets uithaalde naar een hormoondeskundige, die opperde om af en toe antidepressiva te gaan slikken. ‘Daar schrok ik echt van’, herinnert ze zich. ‘Er zullen vrouwen zijn die daar baat bij hebben, maar voor mij was dat geen optie.’
Een vriendin wees haar op natuurlijke anticonceptie. Na veel thuisstudie en uitvoerige gesprekken met haar vriend is ze overgestapt. ‘Dat is niet iets wat je zomaar doet’, zegt ze. ‘Het vergt inderdaad veel discipline en regelmaat. De 18-jarige Annemarie had het niet gekund – die leefde te onregelmatig en was niet verantwoordelijk genoeg. Mijn vriend en ik hebben bijvoorbeeld ook besproken wat we doen als het misgaat.’
Haar huisarts reageerde cynisch, toen ze vertelde dat ze ging overstappen op deze methode. Hij zei lacherig: ‘Als je hieraan begint, moet je heel secuur zijn en van kinderen houden.’ Onbegrijpelijk, vindt Struik. ‘Blijkbaar had hij zorgen, maar in plaats van om over de risico’s in gesprek te gaan, reageerde hij zo. Daardoor voelde ik me totaal niet serieus genomen.’
Van der Vlugt van Rutgers hoort vaker van vrouwen dat hulpverleners zo reageren. Dat moet anders, vindt ze. ‘Dit onderzoek laat zien dat we de wens voor natuurlijke methoden serieus moeten nemen. Vrouwen willen worden geïnformeerd. Huisartsen en verpleegkundigen moeten daarom goed op de hoogte zijn van de aandachtspunten en risico’s, zodat ze als vraagbaak kunnen fungeren. Dan kunnen vrouwen tenminste een goed geïnformeerde en weloverwogen keuze maken.’
Struik is nu, 34 cycli later om precies te zijn, erg blij met haar keuze. ‘De sombere perioden zijn er nog steeds wel, maar veel minder hevig en ik kan ze nu beter plaatsen’, zegt ze. ‘Ik ben ook helemaal niet tegen de pil of andere vormen van hormonale anticonceptie. Ik zie het nog steeds als een fantastische, bevrijdende uitvinding, maar niet voor mij.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden