Politiek Indonesië Ondanks een periode van Reformasi is achter de schermen van de politiek in Indonesië weinig veranderd. De economische, militaire en politieke elite bepaalt alles, ook de uitkomst van de presidentsverkiezingen, is de vrees.
De stembusgang in Indonesië op 14 februari 2024 behoort tot ’s werelds grootste democratische verkiezingen. Ruim 200 miljoen Indonesiërs kiezen een nieuwe president, vicepresident en zo’n twintigduizend volksvertegenwoordigers op nationaal en districtsniveau. Maar veel analisten vrezen dat deze verkiezingen de laatste stuiptrekkingen zullen zijn van een vrije Indonesische democratie. Want de kans is groot dat de economische, militaire en politieke elite die is ontstaan in de tijd van generaal Soeharto (1966-1998), opnieuw een autocratische leider op de troon zal zetten. „Als Prabowo wordt verkozen”, zegt Wijayanto, een Indonesische politicoloog aan de Diponegoro Universiteit van Semarang, „dan kunnen we niet meer spreken van een democratisch Indonesië”.
Na twee ambtstermijnen moet de Indonesische leider Joko Widodo (62) plaatsmaken voor een nieuwe president. Tot ontzetting van zijn partijgenoten van de PDI-P heeft Widodo zich – via de benoeming van zijn zoon Gibran Rakabuming Raka (36) als vicepresidentskandidaat – achter oud-generaal Prabowo Subianto (72) geschaard. Presidentskandidaat Prabowo heeft een verleden vol verdenkingen van mensenrechtenschendingen. Ook is hij nauw verbonden met de Soeharto-dynastie en met families die hun rijkdommen hebben vergaard door hun relatie met autocraat Soeharto. Na een decennialang democratiseringsproces blijkt deze elite amper aan macht te hebben ingeboet. In tegendeel, ze is terug als een onsterfelijke, veelkoppige slang.
Anies Baswedan (54), voormalig gouverneur van Jakarta en oud-rector van de private Paramadina Universiteit, is een onafhankelijke kandidaat. Hij heeft de meest inhoudelijke plannen en wordt gesteund door NasDem, de partij van zakenman en mediamagnaat Surya Paloh. Tijdens de strijd om het gouverneurschap van Jakarta van 2017 werd Anies’ christelijke tegenkandidaat ervan beschuldigd dat hij de islam zou hebben beledigd. Anies toonde zich een opportunist, gooide olie op het vuur en won de verkiezingen. Anies presenteert zich nu als de intellectuele, ethische kandidaat, maar veel kiezers zijn deze controverse, en het geweld dat toen door de stad raasde, niet vergeten.
Ganjar Pranowo (54), de populaire gouverneur van Centraal-Java, is de kandidaat van PDI-P, opgericht door partijleider Megawati (76). Omdat Megawati de dochter is van Soekarno, de eerste president van Indonesië, wordt PDI-P beschouwd als de voornaamste oppositiepartij tegen krachten uit het Soeharto-tijdperk. Ganjar wordt gezien als een aimabele man, maar hij was verwikkeld in enkele corruptieschandalen die twijfel hebben gezaaid over zijn integriteit. Daarbij wordt hij overschaduwd door een dominante Megawati, wat zijn imago niet ten goede komt.
Prabowo Subianto (72), diende als legerleider het Soeharto-regime. Hij was getrouwd met Titiek Soeharto (64), de dochter van Soeharto en deed al drie keer een gooi naar het presidentschap. In 2019 verloor hij van de huidige president Joko Widodo (62). Daarna benoemde Widodo, om zijn eigen machtsbasis te versterken, Prabowo tot minister van Defensie. De oud-generaal heeft niet alleen goede banden met de huidige legertop, ook heeft hij steun van oud-militairen en zakenmannen die rijk zijn geworden in het Soeharto-tijdperk. Prabowo speelde als legerleider een dubieuze rol in het neerslaan van studentenopstanden bij de val van Soeharto in 1998, waarbij studenten werden ontvoerd, gemarteld en vermoord. Ook wordt hij verdacht van oorlogsmisdaden in Oost-Timor, toen hij in de jaren 1980 kapitein was van de beruchte militaire elite-eenheid Kopassandha.
Zoals veel van zijn collega’s bestempelt politicoloog Wijayanto, die zoals veel Indonesiërs één naam heeft, het huidige Indonesië als een oligarchie. „Simpel gezegd is een oligarchie een handvol mensen die rijk en machtig zijn en er alles aan doen om dat behouden”, zegt Wijayanto. Hij wijst erop dat nadat Soeharto de macht greep, deze een kleine groep vrienden om zich heen verzamelde die hij vertrouwde. „Met overheidsgeld en geleende fondsen uit het buitenland heeft hij die vrienden de opdracht gegeven de economie te ontwikkelen via een systeem van staatsbedrijven en monopolies.”
En deze structuren zijn ondanks de jarenlange zogeheten Reformasi-periode amper veranderd. Er is na de val van Soeharto weliswaar een democratisch stelsel opgetuigd, de spelers zijn grotendeels dezelfde gebleven, stelt Wijayanto. Zo zijn huidige conglomeraten als de Salim Group, de Bakrie Group en palmoliebedrijf Sinar Mas geworteld in de Soeharto-periode. Ook zakenmannen die een eigen politieke partij hebben opgericht, zoals Surya Paloh van de partij NasDem, hebben hun fortuin vergaard in de Soeharto-periode.
Omdat de politieke macht en het zakenleven al die tijd verstrengeld bleef, hebben min of meer dezelfde families hun machtige posities behouden. Zakenman Aburizal Bakrie (77) was bijvoorbeeld verschillende keren minister en is de huidige voorzitter van de raad van bestuur van de Golkarpartij, een voortzetting van de regeringspartij van Soeharto. De partij bestaat uit veel oud-militairen en steunt presidentskandidaat Prabowo. Gerindra, de partij van Prabowo zelf, wordt gefinancierd door zijn eigen broer . Die begon zijn imperium samen met Titiek, de dochter van Soeharto. Prabowo wordt tevens gesteund door oud-Soeharto-generaal Luhut Binsar Pandjaitan (76), de huidige minister van Investeringen en Maritieme Zaken en grootaandeelhouder in steenkoolbedrijven.
In een oligarchie worden machtsstructuren behouden door een systeem van persoonlijke relaties en corruptie. Dit systeem nodigt uit tot graaien en leidt tot maatschappelijke ongelijkheid en wetteloosheid. Zo gaan de best betaalde banen veelal naar bekenden. Justitie wordt ingezet om tegenstemmen de mond te snoeren en het is voor de gewone burger vaak moeilijk om zijn of haar recht te halen. Bijvoorbeeld als hij moet verhuizen omdat de grond waarop zijn huis staat is geclaimd door een plantage- of mijnbouwbedrijf. Ook kunnen prijzen kunstmatig hoog gehouden worden, bijvoorbeeld in 2023, toen een Indonesisch palmoliekartel kookolie achterhield en daardoor de prijs opdreef.
Regimeverandering is nog geen systeemverandering, stellen Adam Tyson en Nawawi in 2022 in hun onderzoeksartikel met de omineuze titel Dictators Never Die. Ze analyseerden een herdenkingsbijeenkomst die de kinderen van Soeharto in 2021 voor hun vader organiseerden. Een van de eregasten was Prabowo. Naast hem zat zijn ex-vrouw, Titiek Soeharto (64), die afgelopen december werd aangesteld als zijn adviseur. Ook presidentskandidaat Anies Baswedan (54), die in 1998 meedeed aan de studentenprotesten tegen Soeharto, was van de partij. Een teken van zijn politieke ambitie, stellen de auteurs. En van de macht van de Soeharto-familie.
In het artikel zetten de auteurs uiteen hoe de Soeharto-kliek onder leiding van zijn kinderen uit de coulissen is gekomen en hoe ze door misinformatie op sociale media én via het Indonesische onderwijs de publieke opinie naar hun hand proberen te zetten. Deze strategie is overgenomen van de Filipijnse presidentsverkiezingen, stellen de auteurs. Spindoctors van kandidaat Ferdinand Marcos Jr. wisten in 2022 de wrede daden van het Marcos-regime zodanig wit te wassen, dat een groot deel van de kiezers spraken over de ‘Gouden Jaren van het Marcosregime’ en terugverlangden naar een mythische tijd die er nooit was.
In de peilingen gaat Prabowo voorop. Met een goed organiseerde (sociale) mediacampagne wordt hij neergezet als schattige opa. Hij hangt de clown uit en doet gekke dansjes. Meer dan de helft van alle kiesgerechtigden is onder de veertig jaar, en het grootste deel van het electoraat weet weinig over Prabowo’s verleden en vreet de grappige berichten kritiekloos. Prabowo zou een hernieuwde man zijn. „Een gotspe”, vindt Wijayanto, die onderzoek doet naar misinformatie-strategieën. „Niets laat zien dat hij een hervormd politicus is. De wijze waarop Gibran [de zoon van Joko Widodo] tot zijn vicepresidentskandidaat is aangesteld, toont dat Prabowo er nog steeds niet voor terugdeinst om de macht te manipuleren”, stelt de politicoloog. „Waar ik me zorgen om maak, is dat de legertop zich achter Prabowo heeft geschaard. Ik vrees dat Prabowo het leger burgerfuncties heeft beloofd, zoals in de tijd van Soeharto.”
Verschillende incidenten tonen aan dat Prabowo als minister van Defensie het overheidsapparaat gebruikt om tegenspraak te onderdrukken, of daarvan in ieder geval op de hoogte is. Afgelopen november is tegen activisten Haris Azhar en Fatia Maulidyanti respectievelijk 4 en 3,5 jaar cel geëist voor het verspreiden van misinformatie en het beledigen van een minister. De activisten suggereerden in een YouTube-video een link tussen de mijnbouwbedrijven van de minister en repressie door Indonesische militairen in West-Papoea. Na een strafproces van ruim twee jaar werden de activisten maandag 8 januari vrijgesproken. Volgens de rechter was er geen sprake van belediging, die verwees naar onderzoeksbronnen die de activisten in de video aanhaalden ter ondersteuning van hun beweringen. Er was dus geen sprake van verspreiding van misinformatie.
Activisten zijn opgelucht, maar maken zich zorgen dat de wet die deze vervolging mogelijk maakte in de toekomst vaker als afschrikmiddel tegen kritische stemmen zal worden ingezet. Zo verklaren enkele mensenrechten- en milieuactivisten tegenover NRC dat ze regelmatig te maken hebben met intimidatie zoals dreigtelefoontjes en intimiderende huisbezoeken, waaronder van de Indonesische geheime dienst. Activisten worden gecriminaliseerd. Hun telefoons worden afgeluisterd of gehackt. Kritische mediabedrijven zoals Narasi TV, Kompas en Tempo hebben te maken met digitale aanvallen. Vaak nadat ze kritiek hadden op een politicus of overheidsdienst.
Veel critici vrezen dat dergelijke repressie alleen maar zal toenemen als Prabowo president wordt. Prabowo gaat in de peilingen voorop. Mocht het hem niet lukken in één keer de meerderheid te behalen, dan denken analisten dat hij in de tweede ronde nog van het presidentschap af te houden zou kunnen zijn als afvaller uit de eerste ronde zijn achterban oproept om Prabowo’s tegenstander te steunen.
Soekarno (1945–1967)
Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijke republiek Indonesië uit en werd hij benoemd tot de eerste president. Nederland accepteerde dit niet en zette troepen in. Na een bloedige strijd moest Nederland in 1947 de staat Indonesië erkennen.
Soeharto (1968–1998)
In 1966 greep generaal Soeharto na een militaire coup de macht. In 1968 werd hij benoemd tot president. Hij was een van langstzittende autocraten ter wereld. In 1998, mede vanwege economische malaise door de financiële crisis van Azië in 1997, werd Soeharto na een volksopstand afgezet.
B.J. Habibie (1998–1999)
Soeharto werd opgevolgd door overgangspresident, generaal Bacharuddin Jusuf Habibie
Abdurrahman Wahid (1999–2001)
Wahid, bijgenaamd ‘Gus Dur’, werd in 1999 door het parlement gekozen als president. Hij had vertrouwen als gerespecteerd moslimleider, maar na twee jaar werd hij afgezet wegens corruptieschandalen. Zijn vicepresident, Megawati Soekarnoputri, volgde hem op tot de verkiezingen.
Megawati Soekarnoputri (2001–2004)
In 2001 werd Megawati, de oudste dochter van president Soekarno, tot president benoemd. Ze is leider van de Strijdende Indonesische Partij (PDI-P), die ze oprichtte in 1999.
Susilo Bambang Yudhoyono (2004–2014)
Ofwel ‘SBY’, was de eerste president die via rechtstreekse verkiezingen werd gekozen. De oud-generaal in het Soeharto-regime had als minister van Mijnbouw en Energie in het kabinet van Wahid politiek carrière gemaakt. In 2009 werd hij een tweede keer gekozen.
Joko ‘Jokowi’ Widodo (2014-2024)
Als buitenstaander, man van eenvoudige komaf zonder connecties in het leger, won Widodo het ambt in 2014.
Source: NRC