‘Het is spannend, absoluut’, zei PVV-leider Geert Wilders dinsdag voor aanvang van het formatieoverleg. Zonder het over de inhoudelijke verschillen te hebben, liet Wilders doorschemeren dat de komende dagen ‘pittig’ worden.
Sinds 13 december zitten de vier partijleiders Wilders, Dilan Yesilgöz (VVD), Pieter Omtzigt (NSC) en Caroline van der Plas (BBB) met elkaar bij informateur Ronald Plasterk om tafel om te proeven hoe een vruchtbare en stabiele samenwerking onder leiding van de PVV eruit zou kunnen zien.
Maar er zit nog steeds weinig schot in, blijkt uit gesprekken die de Volkskrant de afgelopen weken met betrokkenen voerde. ‘Als je dit met z’n allen wilt, dan ben je natuurlijk zo klaar’, verzuchtte een betrokkene bij de formatie afgelopen week achter de schermen. ‘Maar ik zou niet weten hoe hier ooit nog een stabiel kabinet uit voort moet komen.’
Over de auteurs
Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen. Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Aan de voortvarendheid van informateur Plasterk ligt het niet. Na de monsterzege van de PVV kreeg hij de vier partijleiders die de kiezer een strenger migratiebeleid beloofden al gauw samen in een formatiekamer. Doel was om allereerst de zorgen van NSC, VVD en BBB over de ongrondwettelijke standpunten van de PVV weg te nemen, maar ook zeker om te werken aan een cruciaal formatie-ingrediënt: chemie. De hoofdrolspelers trokken zich daartoe een paar dagen terug op het chique Landgoed de Zwaluwenberg om elkaar in informele sfeer te leren kennen en te werken aan onderling vertrouwen.
Vooral het tweede deel van die missie lijkt deels mislukt. De chemie tussen de formerende partijen is ook na tweeënhalve maand nog ver te zoeken. Formeel hebben de hoofdrolspelers ‘radiostilte’ afgesproken en zeggen ze hier publiekelijk weinig over. Maar achter de schermen zetten betrokkenen steeds meer vraagtekens bij de samenwerking.
‘We draaien rondjes om elkaar heen’, zegt de ene. Een ander zegt: ‘Uiteindelijk gaat het er natuurlijk om of partijleiders de sprong durven te wagen met elkaar. Maar in deze groep weet je nooit of iemand plotseling weer gewetensbezwaren krijgt en dan klapt het alsnog.’
De cultuurverschillen tussen de partijen beperken zich niet tot de opvattingen over de rechtstaat. Informateur Plasterk liet maandagavond doorschemeren dat het er binnenskamers vooral ‘stevig’ aan toe gaat op het onderwerp financiën. VVD en NSC hechten aan een degelijke rijksbegroting. Maar PVV en BBB deden hun achterban verkiezingsbeloften die miljarden zullen kosten, terwijl niet duidelijk is hoe dat betaald moet worden. ‘Er moet perspectief zijn op overeenstemming. En juist bij financiën is dat natuurlijk een grote vraag’, zei Plasterk deze week.
Inmiddels kunnen enkele partijleiders hun ongenoegen over elkaar niet meer voor zich houden. Zo noemde Wilders zijn gesprekspartner Yesilgöz maandag publiekelijk ‘zuur’, omdat ze eerder dat weekend tijdens het VVD-congres naar hem zou hebben uitgehaald. ‘Als je heel vakkundig boze berichten de wereld instuurt, kun je er zelfs verkiezingen mee winnen’, had Yesilgöz over Wilders gesneerd.
Volgens Wilders moesten journalisten niet te veel achter de onaardige opmerkingen over en weer zoeken, want ‘zo gaat dat nou eenmaal soms in de politiek’. Het klopt dat op het Binnenhof soms sneren worden uitgedeeld, zelfs tijdens de formatie. Zo vergeleek D66-leider Sigrid Kaag de ChristenUnie aan het begin van de kabinetsformatie van 2021 met een ‘roestige oude auto’. De gewoonte is echter dat zulke lelijke taal stopt zodra de partijen met elkaar besluiten dat het tijd is voor serieuze onderhandelingen.
Dit keer wordt de toon juist steeds onvriendelijker. ‘Je zou ook iets aardigs over elkaar kunnen zeggen’, recenseert een betrokkene bij de formatie de woorden van Wilders. ‘Je hoeft niet telkens met je vingers op Twitter te zitten.’ Het probleem bij Wilders is echter, denkt deze betrokkene, dat hij niemand heeft die eens zegt: ‘Dat ga je even niet doen.’
Deze week wankelde het onderlinge vertrouwen nog iets meer. Wilders’ opmerking afgelopen zaterdagavond dat hij ‘hoopt’ dat er geen nieuwe verkiezingen nodig zijn – op berichtenplatform X gezet – is niet goed gevallen bij de andere partijen. Die uitspraak suggereert dat hij er rekening mee houdt dat elk moment de stekker uit het broze verbondje kan worden getrokken.
Ondertussen doen partijleiders er alles aan om in elk geval de indruk te vermijden dat het aan hen zal liggen als de boel klapt. ‘Ik zie goede kans op samenwerking waarin we veel van onze punten kunnen waarmaken’, zei Yesilgöz zaterdagmorgen nog opgewekt. VVD en NSC hebben electoraal veel te verliezen als zij als schuldige worden gezien van een breuk. Zij doen dus braaf mee aan alle onderhandelingen.
Zolang niemand van tafel wegloopt, is de kans groot dat Plasterk – die zelf uitgesproken voorstander is van deze vierpartijencombinatie – in de week van 12 februari in het eindverslag simpelweg concludeert dat hij veel inhoudelijke overeenkomsten tussen de partijen ziet over prangende thema’s als migratie en woningbouw. Zijn advies zal daarom mogelijk luiden dat de vier met elkaar gaan onderhandelen over een regeerakkoord op hoofdlijnen.
Vraagtekens zal Plasterk wel zetten bij de vorm van het toekomstige landsbestuur. Ook hij kan er niet omheen dat er weinig vertrouwen is bij een aantal formerende partijen dat met name PVV en BBB in staat zijn om voldoende capabele ministers te leveren. Er zal dus ook naar buitenstaanders moeten worden gekeken voor een nieuw kabinet.
Of dit uiteindelijk ook stabiel rechts kabinet op het bordes zal opleveren, is de vraag. Pieter Omtzigt liet zich deze week voor het eerst publiekelijk uit over het formatieproces. Volgens hem is de situatie inmiddels ‘ingewikkeld’. Dat komt volgens hem omdat ‘de partijen zo verschillend zijn’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden