Over de auteur
Ana van Es schrijft twee keer per week een column voor de Volkskrant, waarvoor ze Nederland doorkruist. Eerder was ze onder meer correspondent in het Midden-Oosten. Van Es won de journalistieke prijs De Tegel met haar reportages uit Jemen.
Je kunt niet lang in Haarzuilens rondlopen of het gaat over de ‘barontijd’, de tijd dat de oude baron op het kasteel nog leefde, hoe ze hem uitgeleide hebben gedaan, een trommelaar voorop, en over mevrouw De Greef, zijn rentmeester, die langs de huizen ging.
Erfpacht, de juridische kwestie die nu het dorp splijt, was er toen ook, maar je betaalde, zo klinkt het in de monumentale straten, ‘een florijn per jaar’. De sfeer was ‘schappelijk’, zegt Cock van Schaik, die hier opgroeide. ‘Nu is het een potje machtsvertoon waar je U tegen zegt. Ze melken het uit, met alle respect.’
Haarzuilens is het dorp bij kasteel De Haar, het grootste kasteel van Nederland, in de huidige vorm eind 19de eeuw door de familie Van Zuylen gebouwd als buitenverblijf. Om ruimte te maken voor het kasteel met park en tuinen, werd het oorspronkelijke dorp een kilometer verplaatst.
Rond de eeuwwisseling verzakte het kasteel. De familie Van Zuylen kon de restauratie niet betalen en deed het kasteel, landgoed én ongeveer de helft van het dorp Haarzuilens met subsidie van de overheid noodgedwongen over naar Natuurmonumenten, u weet wel, met ‘hart voor de natuur’.
Nu botst het tussen de bewoners en Natuurmonumenten, gevestigd in een houten kantoor naast de zorgboerderij. De directeur van Natuurmonumenten, Pim van der Feltz, verstuurde eerder deze maand een opvallende brief aan een dorpscommissie. Hij wijst ‘de suggestie’ van de hand dat zijn medewerkers ‘intimiderend optreden’ of ‘taxaties manipuleren’.
Dit is het pijnpunt: erfpacht. Koop je in Haarzuilens een huis, dan is de grond vaak eigendom van Natuurmonumenten, die geeft het perceel in erfpacht. De bewoner betaalt jaarlijks een zogeheten erfpachtcanon. Veel erfpachtcontracten zijn ooit met de beste bedoelingen opgesteld onder baron Van Zuylen.
Op het 20ste-eeuwse Utrechtse platteland hadden zulke contracten ongetwijfeld een bepaalde feodale charme. De problemen ontstaan als oude contracten – bij verkoop van een huis, of het aflopen van een termijn – worden omgezet en geïndexeerd naar vastgoednormen van nu. Haarzuilens ligt vlak bij de Randstad. De spreekwoordelijke florijn van vroeger kan zomaar oplopen tot duizenden euro’s.
Natuurmonumenten draaide volgens het laatste jaarverslag ruim 24 miljoen euro verlies. Met andere woorden: bij de natuurbeschermers lijkt elke euro aan inkomsten welkom. Bewoners hebben twijfels over taxatieregels en details over ‘grondquotes’. Ze wisten natuurlijk dat ze een huis op erfpachtgrond kochten, maar ja, vroeger gaf dat hier ook nooit problemen.
In Haarzuilens wijst iedereen naar het romantische huis waar een modaal stel woont. Ze hadden zich, zegt zij, ‘jong, onervaren, ons eerste huis’, niet verdiept in deze vorm van erfpacht.
Ze wisten: het oude, gunstige contract loopt in 2023 af. Nou, ze dachten, dat loopt via Natuurmonumenten, dus ‘dan betaal je straks wat meer aan de natuur, dat doen we met liefde’. Maar de bedragen die worden genoemd, blijken voor een gewoon gezin nauwelijks haalbaar.
Het is een ‘heftig spel’, zegt zij, ‘de macht die Natuurmonumenten heeft om zo lang door te gaan’. Vooral de manier waarop de natuurorganisatie communiceert viel op, onder meer via ‘een brief van een deurwaarder’, de teneur was ‘straks staan jullie met de kinderen op straat’.
De toon van Natuurmonumenten is inmiddels veranderd van ‘jullie gaan eruit’ naar ‘we vinden het vervelend voor jullie’. Ze hoopt dat ze er samen uit komen. Met de kinderen in de buurt durven zij en haar man niet over de kwestie te praten, het ‘geknaag aan je huis’ drukt zwaar.
Als bewoners in het verleden zijn geïntimideerd, dan is dat ‘heel vervelend’, zegt een gebiedsmanager van Natuurmonumenten, sinds kort werkt ze in het houten kantoortje. ‘Kan de relatie met het dorp beter? Ja!’ Het lastige met erfpacht is: je komt ‘in iemands portemonnee, dat is niet leuk’.
Wat moet een natuurorganisatie met het beheer van een compleet Utrechts dorp? ‘Het is niet iets dat wij willen, het is iets dat voorligt.’ Het bijeenhouden van het ‘totale landgoed’, inclusief het dorp, was een wens van de oude baron.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden