De Poolse rechtsstaat herstellen gaat niet van een leien dakje. In het hoogoplopende conflict tussen de nieuwe regering en de oude machthebbers speelt president Andrzej Duda, die onder meer wetten kan tegenhouden, een centrale rol. Wie is deze president-politicus?
De Poolse president Andrzej Duda oogstte deze week een storm van kritiek nadat hij twee kopstukken van vorige regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) gratie had verleend en uit de gevangenis had laten halen. Een rechtbank had ze in december veroordeeld wegens machtsmisbruik. Oud-premier Leszek Miller, die zelden een blad voor de mond neemt, vroeg zich hardop af of ‘er geen poging moet worden ondernomen het presidentschap af te schaffen’.
Vanuit PiS, de partij waar Duda’s loyaliteit ligt, kreeg hij juist bijval: een teken des tijds in het diep gepolariseerde land. Sinds het liberale Burgerplatform (Platforma Obywatelska, PO) van Donald Tusk vorige maand aan de macht kwam, woedt er een bittere machtsstrijd tussen de nieuwe en de oude regering. Daarbij speelt de 51-jarige Duda, die regelmatig zijn hakken in het zand zet, een centrale rol.
Hij twist met Tusk over de publieke omroep en de rechterlijke macht. Toen de veroordeelde politici twee weken terug werden gezocht door de politie, bood Duda ze onderdak in zijn paleis, waar ze alsnog werden opgepakt. Nadat hij ze gratie had verleend, mochten ze woensdag opnieuw langskomen bij de president. Het leverde een fotomoment op met een vaderlijke omhelzing van Duda.
Nieuwe conflicten doemen op. Tusk staat aan het begin van de herculische taak om de rechtsstaat te herstellen na acht jaar sloopbeleid van het populistische PiS. Duda steekt zijn onvrede over de nieuwe regeringskoers niet onder stoelen of banken. De hervormingen van Tusk noemde hij ‘terreur van de zogenaamde rechtsstaat’. De president zegt open te staan voor samenwerking, maar uit zijn daden blijkt het tegendeel.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Aanvankelijk dachten sommigen dat Duda zich constructief zou opstellen na de machtswisseling. Maar de zogenoemde ‘cohabitatie’, waarbij regering en president uit verschillende politieke kampen komen, verloopt uiterst moeizaam. ‘De universele les is dat populisten een normale machtswisseling niet accepteren’, zegt politiek analist Jaroslaw Kuisz, auteur van het onlangs verschenen boek The New Politics of Poland. ‘En in het conflict met de nieuwe regering staat Duda aan de frontlinie.’
Duda vervult zijn tweede termijn en is daarom niet herkiesbaar bij de volgende presidentsverkiezingen in 2025. Tot die tijd kan hij het de nieuwe regering knap lastig maken, ondanks zijn grotendeels symbolische functie. Een Poolse politicus zei ooit dat ‘de president onvoldoende instrumenten heeft om zelf te regeren; hij heeft instrumenten om het regeren te verstoren’.
Duda heeft namelijk één grote troef: hij moet nieuwe wetgeving ondertekenen en kan een veto uitspreken. Tusk staat zo voor een dilemma bij zijn hervormingen. Hij kan wetten door het parlement loodsen waar Duda mogelijk zijn veto over uitspreekt, of de president omzeilen. Zulke creatieve oplossingen roepen echter juridische twijfels op, waarmee Tusk riskeert dezelfde zonden te begaan als zijn voorgangers.
Duda werd in 1972 geboren in universiteitsstad Krakau. Zijn ouders waren academici. Conservatieve waarden, het katholicisme en patriottisme speelden een grote rol in zijn jeugd. Als grote voorbeelden noemt hij landgenoten als paus Johannes Paulus II en president Lech Kaczynski (tweelingbroer van PiS-partijleider Jaroslaw), die in 2010 omkwam bij de vliegramp in Smolensk. Na een korte academische carrière aan de rechtenfaculteit, waar hij promoveerde, vervulde Duda verschillende politieke functies bij PiS, vooral in de luwte.
Toen partijleider Jaroslaw Kaczynski in 2015 Duda als presidentskandidaat naar voren schoof, was hij zelfs voor veel partijgenoten een onbekende. Hij verraste vriend en vijand: de tegenkandidaat verbleekte bij de jeugdige en energieke Duda, die een talent voor debatteren en campagnevoeren heeft. Toen hij vijf jaar later een meer charismatische tegenstander had, de jonge burgemeester van Warschau Rafal Trzaszkowski, won hij nogmaals nipt de verkiezingen. Als uitgesproken conservatief bekoort Duda de traditionele achterban van PiS.
In principe is de president een staatsman die boven de partijen zweeft – wie president wordt, zegt ook zijn partijlidmaatschap op. Hoewel Duda bij zijn aantreden in 2015 zei een president voor alle Polen te zijn, staat hij dicht bij PiS en heeft hij nauwe banden met partijleider Kaczynski. ‘De president gedraagt zich niet als hoeder van de Grondwet en de staat, maar als een PiS-politicus’, schreef katholiek weekblad Tygodnik Powszechny onlangs.
Ook in de afgelopen jaren heeft Duda weinig gedaan om de buitenwereld van zijn onafhankelijkheid te overtuigen. Nadat PiS in 2015 aan de macht was gekomen, ondertekende hij klakkeloos wetten die de rechtsstaat schaadden. Het leverde hem bijnamen op als dlugopis, ‘de balpen’, waarvan de laatste lettergreep ook de naam van de partij vormt. Een veelzeggende grap uit die tijd verhaalt over PiS-leider en kattenliefhebber Jaroslaw Kaczynski, die Duda vraagt even zijn kat vast te houden. ‘Wat vreemd’, zegt Kaczynski als hij de kat terugkrijgt. ‘Hij heeft zijn handtekening erop gezet.’ Niettemin keerde Duda zich soms tegen PiS, wat hem niet in dank werd afgenomen.
Door PiS vrij baan te geven met wetgeving die rechtsstatelijk rammelde, schaadde Duda volgens critici de Grondwet die hij moet beschermen. Oud-voorzitter van het Hooggerechtshof Adam Strzembosz telde maar liefst dertien gevallen waarin Duda ongrondwettelijk handelde. Dit speelt ook een rol in de dwarse houding van de president in het conflict met de nieuwe regering, zegt analist Kuisz. ‘Als president is hij medeverantwoordelijk. In feite verdedigt hij zichzelf – het is persoonlijk.’ Tusks partij publiceerde deze week een filmpje over Duda op X met de omineuze woorden ‘de afrekening komt’.
Rozliczenie nadchodzi. pic.twitter.com/oasYMZbEPq
Uit peilingen blijkt dat de populariteit van Duda daalt. Dagblad Rzeczpospolita wijt dit aan de rol die hij zichzelf sinds de recente verkiezingen aanmeet, ‘ergens tussen oppositieleider en alternatieve premier’. Voor PiS, nu oppositiepartij, blijft de president een voorpost in het gevecht om haar politieke erfenis. Deze week verzamelden partijleden zich uit protest voor het kantoor van de openbaar aanklager, een van de instituten waar de oude macht de nieuwe naar de keel vliegt. ‘De president is onze hoop’, zei partijleider Kaczynski.
Source: Volkskrant