Zondag kiezen de Finnen een nieuwe president. Die heeft vooral een grote rol in het buitenlands beleid van het land. Oftewel: het moet iemand zijn die goed kan omgaan met de dreiging van buurland Rusland en die het nieuwe lidmaatschap van de Navo kan vormgeven.
Groot was de verontwaardiging toen de Finse oud-premier Sanna Marin vorig jaar opperde dat Finland mogelijk gevechtsvliegtuigen zou doneren aan Oekraïne. Hoewel ze niks had toegezegd sprak Marin voor haar beurt, zeiden critici. Bovendien: dit was niet haar terrein, maar dat van de president van Finland.
Finland kent een bijzonder staatssysteem waarbij de president en de premier de macht delen. De premier leidt de regering en gaat over het binnenlands beleid, de gekozen president staat aan het hoofd van de strijdkrachten en speelt een sleutelrol op het gebied van nationale veiligheid. Die rollen botsen weleens. Zo was recentelijk de vraag wie Finland moet vertegenwoordigen op de toppen van de Navo, waarvan het land vorig jaar lid is geworden: de president of de premier?
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
De kwestie komt wellicht binnenkort terug op tafel. De Finnen gaan zondag naar de stembus om een opvolger aan te wijzen voor de populaire Sauli Niinistö. In de peilingen gaan oud-premier Alexander Stubb en oud-minister van Buitenlandse Zaken Pekka Haavisto op kop; beiden zouden op ruim 20 procent van de stemmen kunnen rekenen. Als geen van de kandidaten een meerderheid haalt, gaan de twee met de meeste stemmen op voor een tweede ronde, op 11 februari.
In deze gang naar het stemhokje denken Finnen niet automatisch aan hun politieke voorkeur. Ze verwachten van hun president dat hij boven de partijen staat, zegt politicoloog Johanna Vuorelma van de universiteit van Helsinki. ‘Kiezers zoeken een ervaren iemand die stabiliteit biedt en zich niet bezighoudt met de waan van de dag. We noemen de president ook wel ‘waardenleider’, iemand die zich op belangrijke momenten uitspreekt.’
In de vorige eeuw hadden Finse presidenten veel macht. Ze werden niet gekozen maar aangesteld én ze konden het parlement ontbinden. Zo wist president Urho Kalevi Kekkonen, met steun van het invloedrijke Moskou, van 1956 tot 1982 aan de macht te blijven. In de jaren negentig, nadat Finland zich had ontworsteld aan de invloed van Rusland, werd de macht van president beperkt. Het parlement werd het hoogste orgaan en de rol van de president meer ceremonieel.
Toen Finland in 1995 bij de EU ging, kwam de vraag op wie het land zou vertegenwoordigen in Brussel: de president of de premier. De keuze viel op de laatste, wat de macht van de president verder inperkte. Tandeloos is de Finse president niet geworden. Volgens de grondwet stippelt de president samen met de regering het buitenlands beleid uit.
Jarenlang was het cruciaal voor het Finse staatshoofd om de relatie met zowel het Westen als met buurland Rusland goed te houden. De huidige president Niinistö werd tijdens zijn eerste termijn nogal eens aangeduid als ‘Poetinfluisteraar’. Hij speelde potjes ijshockey met de Russische leider en zou het beste weten hoe hem te beïnvloeden.
Nu Finland na de Russische inval in Oekraïne Navo-lid is geworden, klinkt andere muziek. De Russische dreiging was het belangrijkste thema van de verkiezingscampagne, zeker nu de oostgrens al weken gesloten is omdat Moskou asielzoekers richting Finland dirigeert. ‘De afgelopen campagne leek soms op een wedstrijd wie zich het hardst durfde op te stellen jegens Rusland’, zegt Vuorelma.
Dankzij zijn voorganger mag de nieuwe president zijn land vertegenwoordigen bij de Navo-toppen: Niinistö won dat gevecht van premier Petteri Orpo. Wel moet nog worden opgelost hoe het staatshoofd aan het parlement verantwoording aflegt voor zijn inbreng bij het militaire bondgenootschap. Dat is nu nergens vastgelegd. Vuorelma: ‘Er gaan nu veel stemmen op om dat in de grondwet op te nemen. Het parlement is het hoogste orgaan en dat moet zo blijven.’
Deze oud-minister van Buitenlandse Zaken (2019-2023) en oud-activist deed al twee keer eerder mee aan de presidentsverkiezingen, waarbij hij het moest afleggen tegen de populaire Sauli Niinistö. Destijds was hij kandidaat namens De Groenen, nu doet hij mee als onafhankelijke kandidaat in de hoop op steun van een bredere groep kiezers. Het helpt Haavisto dat Finland tijdens zijn ministerschap toetrad tot de Navo. Maar hij moest zich tijdens de campagne ook verdedigen tegen omstreden besluiten, zoals de repatriatie van Finse vrouwen en kinderen van IS-strijders uit Syrië.
Halla-aho is de kandidaat van de rechts-radicale De Finnen, de tweede partij van Finland. Sinds april vorig jaar is hij voorzitter van het Finse parlement. Bij een deel van het electoraat is hij zeer omstreden vanwege haatdragende uitspraken over migranten en de islam. Zo zei hij eens dat Somaliërs een speciaal gen hebben waardoor ze eerder stelen. Hij werd in 2012 veroordeeld voor haatzaaien. Halla-aho is al langer kritisch op Rusland en ageerde in 2019 tegen de aanleg van de Nord Stream-gaspijpleiding omdat die Moskou te veel macht zou geven. Hij spreekt Oekraïens en gaf in november een speech in het parlement in Kyiv.
Rehn was Eurocommissaris voor economische en monetaire zaken in de woelige periode 2010-2014, toen een Grieks bankroet en het uiteenvallen van de eurozone dreigde. De begrotingstsaar kreeg destijds lof voor zijn kalme en kordate optreden. De voetballiefhebber is nu hoofd van de Finse centrale bank en nam verlof om als onafhankelijke kandidaat mee te doen aan de verkiezingen. Zijn achilleshiel is zijn imago als kleurloze bureaucraat.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden