Het was geen onverdeeld genoegen, zegt Paul Scheffer, om de eerste krantenkoppen te zien over het rapport van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050, waarvan hij een van de leden is. De teneur was: rem migratie af. Ook de krant waar hij de afgelopen dertig jaar essays voor schreef, NRC, koos op de voorpagina voor: ‘Beperk migratie in belang welvaart’.
‘Nee, zulke koppen doen het rapport geen recht’, zegt hij, enigszins fel, terwijl hij koffie serveert bij hem thuis in Amsterdam Oud-Zuid. ‘Als je het zo platslaat, heb je de kern echt niet begrepen. Dat vind ik wel problematisch. En dat zegt ook veel over het publieke debat in Nederland. Migratie is zo’n beladen onderwerp. Het is moeilijk om het midden te vinden.’
Over de auteur
Haro Kraak is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over cultureel maatschappelijke onderwerpen als identiteit, gender, polarisatie, extremisme en levenseinde.
De kern van het rapport, zegt hij, is gematigde groei. ‘Dat is ook de titel. De conclusie is in de eerste plaats: het is wenselijk om te groeien, tot 19- à 20 miljoen mensen in 2050. En die groei komt voort uit migratie, want op natuurlijke wijze groeit de bevolking niet meer. Dat is dus geen naar binnen gekeerd idee van Nederland. Het is een keuze voor een richting. En die richting schept ruimte.’
Richting schept ruimte. Het is de zin die Paul Scheffer (69) in dit vijf uur durende gesprek het meest zal herhalen. De inzichten die hij heeft opgedaan over migratie, culmineren in die drie woorden. In 2018 schreef hij een essay voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) met de sleutelzin: ‘De aanvaarding van migranten in een samenleving groeit naarmate hun komst een bewuste keuze is en niet de uitkomst van controleverlies.’
Vlak daarna werd, mede op zijn aandringen, in de Tweede Kamer een motie aangenomen om onderzoek te doen naar scenario’s van migratie en vergrijzing. Dat heeft vier jaar later geleid tot het instellen van een staatscommissie, die in het najaar van 2022 aan het werk toog. Vorige week werd het rapport gepubliceerd, dat zes scenario’s schetst die uiteenlopen van 16 miljoen tot 23 miljoen mensen in 2050 – en wat de gevolgen daarvan zijn.
‘Alles overziend biedt een gematigde bevolkingsgroei (19 tot 20 miljoen) de betere uitkomsten’, schrijft de staatscommissie. Een ‘evenwichtige toename van de bevolking’ draagt het meest bij aan brede welvaart. Sturen op migratie is evenwel noodzakelijk, want bij ongewijzigd beleid komt het scenario van veel hogere groei in beeld – een groei die meer problemen oproept dan oplost.
Kies dus voor een kenniseconomie, raadt de commissie aan. Nederland zou niet langer als het slachthuis en pakhuis van Europa moeten fungeren, door telkens nieuwe distributiecentra, kassen en slachterijen te openen die draaien op laagbetaalde arbeidsmigranten. Maar om het land als kenniseconomie verder vorm te geven en voor vitale sectoren als de zorg zijn arbeidsmigranten wel nodig. Daarnaast moet er ruimte zijn voor de humanitaire opdracht om vluchtelingen op te vangen.
Om dit streven te laten slagen roept de commissie op tot een langjarige aanpak. Scheffer: ‘We moeten voorkomen dat we bij elke kabinetswisseling het roer weer omgooien. Je kunt denken aan een migratieakkoord, naar het model van het Klimaatakkoord, met ruime meerderheden en betrokkenheid van de hele polder.’
Het hele rapport kun je zien als een oefening in verantwoordelijkheidsethiek, zegt hij. ‘Dat wil zeggen dat je de normatieve keuzes die je nu maakt, afweegt tegen de bedoelde en onbedoelde gevolgen die zulke keuzes op langere termijn hebben. Door migratie en vergrijzing te zien als onderdeel van langere demografische ontwikkelingen, maken we betere afwegingen.’
Door de scenario’s ga je vanzelf nadenken welke richting wenselijk is, zegt Scheffer. Cruciaal daarbij is dat kleine verschillen in het migratiesaldo oplopen tot grote verschillen over 25 jaar: 20 duizend migranten meer per jaar leidt tot 700 duizend mensen erbij in 2050. ‘Het gaat dus niet om drastisch beleid, maar om bijsturen in de gewenste richting.’
‘Nee. Het hele vraagstuk van migratie wordt omgeven door een gevoel van onmacht. We kunnen niet sturen op migratie, zeggen veel politici in het midden. We zitten vast aan verdragen, en los daarvan komen de mensen toch, daar hebben we weinig greep op. Kortom, de meeste migratie overkomt ons, wen er maar aan.’
‘Die onmacht zoekt een uitweg. Hoe kan het dat in Nederland, maar ook in de rest van de wereld, populistische, autoritaire politici in opkomst zijn? Nou, als we blijven zeggen dat we binnen de democratische rechtsstaat geen richting kunnen geven, dan gaan mensen zoeken naar oplossingen aan de randen van de rechtsstaat – of daaroverheen.
‘‘Es gibt keine Alternative’, zei Angela Merkel vaak over haar beleid. Dan hoef je niet lang te wachten tot er een partij opkomt met de naam Alternative für Deutschland. En wat is dat alternatief? Een verhaal dat op gespannen voet staat met de rechtsstaat en de open samenleving. Het is Trump die zegt: ‘I’m going to build that wall.’ Het is de Brexit. Het is Wilders’ asielstop en ‘de Nederlanders weer op één’. Populisme heeft wél een richting.’
‘Die nostalgie heeft te maken met de leegte van de gevestigde politiek. De middenpartijen doen vooral nog aan crisismanagement. Dat hoort zeker bij het politieke ambacht, maar geeft te weinig richting. Zo verschuift de belofte van maakbaarheid van een liberale naar een illiberale omgeving: het populisme is een vorm van maakbaarheid die zich tegen de democratische rechtsstaat richt.’
‘Dat is een deel van het antwoord. We moeten demografische ontwikkelingen als migratie en vergrijzing weer in het midden van de democratische verbeelding plaatsen, om ons een gewenste toekomst voor te stellen. In wat voor land willen we leven? Nederland is een immigratieland, maar dat beeld is nooit overtuigend geschetst.
‘Er zijn zoveel mensen die al jaren zeggen: Nederland heeft een verhaal nodig.’ Hij zucht. ‘Ja, begín daar dan eens aan. Nou, dit rapport is één bouwsteen voor de verbeelding van het algemeen belang, voor een toekomstgericht idee, voor een demografisch vergezicht.’
Scheffer was tot voor kort hoogleraar Europese Studies in Tilburg, in de jaren tachtig werkte hij bij het wetenschappelijk instituut van de PvdA. Als publicist houdt hij zich al 25 jaar bezig met migratie. ‘Ik zie mijzelf wat betreft demografie als een welwillende amateur. Ik heb de afgelopen jaren veel geleerd: het interessante van demografie is dat het dwingt tot het combineren van disciplines en de blik richt op de lange termijn.’
Hij zoomt graag uit om het grote plaatje te bezien en de onderliggende veranderingen van het tijdsgewricht te duiden. ‘Mensen zeggen vaak: je moet het hebben over de mensen achter de getallen. Dat is terecht, maar het gaat óók over de getallen achter de mensen. In een democratie moet je de spanning tussen beide perspectieven volhouden.’
Sinds hij in 2000 in NRC het roemruchte essay Het multiculturele drama schreef – over het gebrekkige integratiebeleid, de als tolerantie verhulde onverschilligheid daarover en de verkramptheid in het politieke midden om erover te praten – buigt hij zich naar eigen zeggen over de vraag: ‘Hoe houden we de boel bij elkaar?’
Die afgelopen 25 jaar hebben hem niet onberoerd gelaten, zegt hij. ‘De sfeer is zo giftig. Ik geloof niet dat ik vrijer ben geworden in mijn hoofd. Te vaak ben ik bezig met de vraag: hoe voorkom je dat wat je schrijft kan worden toegeëigend door de mensen waar je niet bij wilt horen?’
Scheffer maakt zich, met het oog op bevolkingsgroei, vooral zorgen over de groeiende breuklijnen tussen het hoger en lager opgeleide deel van de bevolking. Hij is tevreden dat in het rapport veel nadruk wordt gelegd op hoe die ongelijkheid afbreuk doet aan de sociale samenhang, en dus ook aan de democratie.
‘De ongelijkheid zal enorm toenemen door schaarste’, zegt Scheffer. ‘Ik weet wel wie er straks privéonderwijs inhuurt voor zijn kind, als er door het lerarentekort een vierdaagse schoolweek wordt ingevoerd. Ik weet wel wie – ik noem maar wat – een heup in het buitenland gaat halen als er zorgschaarste in Nederland is.’
Het verbaasde Scheffer dan ook dat het rapport werd omschreven als een ‘welkom geschenk’ aan de vier informerende partijen PVV, NSC, VVD en BBB. ‘Iedereen die het rapport goed leest, beseft onmiddellijk dat dit een appèl is op het brede midden in de politiek.’
‘Niemand heeft aan Wilders gevraagd: ‘De grenzen dicht? Dat leidt tot serieuze bevolkingskrimp, naar 16 miljoen of minder. Weet u wat daar de gevolgen van zijn?’ Krimp biedt geen oplossing voor vergrijzing en remt de economische groei. Wilders heeft het altijd over de zorg. Wie gaat die zorg dragen in een krimpend land, met een snel verouderende bevolking?’
‘Ik zou zeggen: kijk eens naar Hongarije, Bulgarije en Roemenië, landen die krimp meemaken. Dat kan uitmonden in een neerwaartse spiraal, waarbij ondernemende, jongere mensen vertrekken omdat ze zich niet meer thuis voelen in een vergrijzend land.’
‘Ik geloof best dat veel van zijn kiezers denken dat wat hij wil niet zomaar ingevoerd zal worden. En het klopt ook; de afgelopen jaren is me weer opgevallen hoeveel stroop er in de polder zit. Die stroperigheid is tegelijkertijd ook een waarborg. Ook populisme zal niet snel het bestuur uit zijn voegen kunnen trekken, er zitten veel checks-and-balances in het systeem.
‘Maar het is geen reden om te denken dat het populisme snel zal overwaaien. Voor dit rapport hebben we twee onafhankelijke onderzoeken laten uitvoeren naar de publieke opinie over bevolkingsgroei. De uitkomsten verbaasden me. Uit beide enquêtes bleek dat bijna 90 procent van de Nederlanders wil dat de bevolking niet verder groeit, of zelfs krimpt. Dat is al veel langer zo. Maar nu de groei vrijwel geheel uit migratie voortkomt, kan de weerstand tegen groei wel worden aangesproken door populisten.’
‘Dat zou kunnen, maar de publieke opinie is zeker niet eenduidig: er is ook veel steun voor beperkte arbeidsmigratie en voor de opvang van vluchtelingen. Er is geen reden tot gelatenheid. Of het populisme verder groeit, hangt af van het politieke midden. Een pleidooi voor gematigde groei kan de publieke opinie ook beïnvloeden.’
‘Nederland is na Zwitserland het snelst groeiende land in Europa sinds 1950. Het is niet gek dat je dat terugziet in de publieke opinie. Het wordt een flinke opgave om verdere groei vorm te geven. Mijn grote hoop na dit rapport is dat deskundigen van allerlei disciplines samen rond de kaart van Nederland gaan zitten en verder nadenken over de inrichting van het land. Het grote voordeel van een keuze voor gematigde groei is dat je dan een beter beeld hebt van de opgaven tot 2050 wat betreft woningbouw, mobiliteit, energie, enzovoorts.’
‘Denkend over 2050 regeer ik al serieus over mijn eigen graf. Maar waarom zou de bevolking tot eind van de eeuw niet kunnen doorgroeien? Het gaat vooral om het tempo van die groei; het vermogen van de samenleving om zich aan te passen neemt toe als het niet te snel gaat. Maar het land is niet vol; een absolute bovengrens van bijvoorbeeld 20- of 22 miljoen mensen vind ik een nogal claustrofobisch idee.
‘Een van de scenario’s die ik in 2018 voor de WRR liet uitrekenen, leidt tot 20 miljoen mensen in 2060. Dat werd in een commentaar in NRC afgedaan als alarmistisch. Ook in de Volkskrant noemden demografen die groei hoogst onwaarschijnlijk. Een jaar later was de officiële CBS-prognose voor 2050 verhoogd van 18,5 naar 19,7 miljoen.
‘Het gaat me niet om de boekhouding van een eigen gelijk.’ Hij lacht. ‘Oké, ook een beetje. Maar wat ik wil zeggen: de gematigde groei die nu als een wenselijke ontwikkeling wordt gepresenteerd, werd zes jaar geleden nog gezien als een zeer onwaarschijnlijke bevolkingsgroei.’
‘Het idee van een gewenste richting is nu juist dat je daar langere tijd aan vasthoudt. Wat is een klimaatbeleid zonder anderhalve graad opwarming? Wat is een muntunie zonder 3 procent begrotingstekort? Wat is ontwikkelingssamenwerking zonder 0,7 procent van het bruto nationaal product? Iedereen weet dat al die normen worden verbroken, dat de werkelijkheid weerbarstiger is.
‘Toch zal niemand ontkennen dat al die ijkpunten belangrijk zijn. Als je nooit weet wat je wilt, dan gaat de vraag naar wat je kunt domineren. En wat je kunt, zal altijd veel minder zijn als je geen helder beeld hebt van wat je wilt. Zonder zo’n ijkpunt heb je geen idee over het algemeen belang. Dan voeren deelbelangen de boventoon en laat je de arbeidsmigratie bijvoorbeeld helemaal in handen van ondernemers, of de studiemigratie aan de universiteiten.
‘Onder Rutte werd dertien jaar voortdurend gezegd: de instroom moet omlaag. Tegelijkertijd nam de migratie sterk toe – vergeleken met de jaren nul was het migratiesaldo tussen 2010 en 2020 vijf keer zo hoog, vergeleken met de jaren negentig was het twee keer zo hoog. En die toename heeft ook te maken met keuzes. Ik vind het roekeloos om de woorden en daden zo uiteen te laten lopen, dat laat zijn spoor na in de publieke opinie.’
‘Er zit een politieke keuze onder die Rutte niet benoemt. Het is geen toeval dat de grootste donateur aan de VVD-campagne een uitzendbureau voor arbeidsmigranten is: Otto Workforce. De VVD, maar ook de andere middenpartijen, hebben gekozen voor flexibilisering van de arbeidsmarkt en het bevorderen van goedkope arbeidsmigratie als verdienmodel. Daar kun je voor kiezen, maar verdedig het dan ook.’
Toen de staatscommissie onder leiding van oud-topambtenaar Richard van Zwol de opdracht kreeg, was het idee dat het rapport een jaar voor de verkiezingen uit zou komen. Maar deze zomer viel het kabinet onverwachts over asiel, en vervolgens werd de verkiezingscampagne gedomineerd door dat onderwerp.
‘Het is kenmerkend dat alle gesprekken over asiel gaan, een beperkt deel van de totale migratie’, zegt Scheffer. ‘Sterker nog: het kabinet is gevallen over kinderen van oorlogsslachtoffers die hun ouders achternareizen. Dat is een pijnlijke vaststelling.’
Het rapport laat zien dat de opties tot sturing niet groot zijn bij asielmigratie. Er wordt wel aangeraden dat bij de verdeling van asielzoekers in Europa ook bevolkingsdichtheid meegewogen zou kunnen worden, waardoor er minder asielzoekers naar Nederland zouden komen.
Maar Scheffer verwacht er niet veel van. ‘Ik denk niet dat we de handen daarvoor op elkaar gaan krijgen in Brussel. In ons rapport gaat het veel meer om de grote trends van vergrijzing en migratie. Er zal door tekorten op de arbeidsmarkt steeds meer druk ontstaan om die tekorten door migratie op te lossen.’
‘Migratie is in algemene zin geen oplossing voor de vergrijzing: we kunnen de grijze druk wel dempen door zeer omvangrijke migratie, maar dan krijgen we op termijn een nog groter vergrijzingsprobleem terug. Want al die migranten worden ook weer ouder, ook al zal een deel hier tijdelijk zijn. Zo schuiven we de vergrijzingsgolf die de babyboom met zich meebrengt voor ons uit.
‘Bovendien: de vergrijzing slaat overal toe, voorlopig met uitzondering van een aantal landen in Afrika. Maar in veel Europese landen en ook in andere delen van de wereld, zoals China en ook India, is de beroepsbevolking aan het krimpen. Dat zal op termijn de mogelijkheid van arbeidsmigratie doen afnemen.’
‘Ik zie een aantal wegen. Studiemigratie is flink gestegen. Nu al komt 40 procent van de eerstejaarsstudenten uit het buitenland. Dat is relatief eenvoudig te beïnvloeden. Als je een vergelijking met het buitenland maakt, zie je dat bijna overal het aandeel internationale studentenlager ligt dan bij ons, maar ook het aandeel van het onderwijs dat in het Engels wordt gegeven. Laten we daar eens beginnen.
‘Een andere vraag is: wat voor economie willen we? Blijven we werken met uitzendbureaus voor arbeidsmigranten, waarvan de arbeidsinspectie zegt dat een substantieel deel verkeert in het semilegale of ronduit illegale circuit? Iedereen begrijpt dat markten alleen kunnen functioneren met een zekere regulering, maar de markt van arbeidsmigratie is verregaand gedereguleerd.
‘Hoe kan het dat zich hier een verdienmodel heeft gevestigd dat gebaseerd is op onderbetaalde arbeidskracht en uitbuiting? Het is de geschiedenis van de gastarbeiders die zich herhaalt. Als er geen werk meer is, worden mensen letterlijk op straat gezet: dan moet de samenleving het maar oplossen. Zo ging het vroeger met wat ze toen de Turkenpensions noemden, en met de ‘Polenhotels’ nu.
‘Strengere regulering zal effecten hebben. Verder kun je denken aan een verhoging van het minimumloon en een vergunningstelsel waarbij je bepaalt: willen we hier nog een slachthuis, distributiecentrum of kas? We zouden ons moeten afvragen of die sectoren een toekomst hebben in Nederland.
‘Daarnaast valt er veel te winnen met innovatie en participatie. Nederland is Europees kampioen deeltijdwerken. Er is berekend dat als vrouwen gemiddeld vier uur langer zouden werken in Nederland, wat echt nog niet een revolutie is, daarmee 500- tot 700 duizend arbeidsplaatsen kunnen worden ingevuld. We moeten dus zorgvuldiger omgaan met de mensen die er nu al zijn.
‘Ik zie kortom een hele agenda voor me van sociale en ecologische vragen waar het gaat over de toekomst van Nederland. Ik zou bijna denken: waar te beginnen?’
‘Ik denk het wel. In ieder geval moeten we het proberen, ook als er helemaal geen populisme zou zijn. In Canada en Nieuw-Zeeland, waar er wel wordt gekozen voor een gewenste richting qua migratie, ziet een ruime meerderheid van de bevolking migratie als meerwaarde voor de samenleving. In Nederland is dat veel minder het geval. Natuurlijk, de ligging en grootte van die landen zijn anders dan die van Nederland. Maar ik ben ervan overtuigd dat de publieke acceptatie ook groter is omdat de regeringen daar migratie zien als onderdeel van een gedeelde en gewenste toekomst.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden