Zelfs als Geert Wilders bij de formatie bereid is om zijn meest radicale standpunten in de ijskast te zetten, rest er een tweede vraag: is zijn PVV organisatorisch in staat om de rol van grootste regeringspartij te vervullen? Een boekenonderzoek naar de sterke en zwakke kanten van een eenmanspartij.
In de zakenwereld is het een vanzelfsprekendheid: voordat een bedrijf in zee gaat met een nieuwe zakenpartner vindt er eerst een uitvoerig boekenonderzoek plaats. Niemand wil de sprong wagen zonder due diligence – gepaste verantwoordelijkheid.
In de politiek moeten onderhandelende partijen zelf hun huiswerk doen. Zeker is dat er bij VVD, NSC en BBB twijfels bestaan over de vraag of er met de PVV een stabiel kabinet te vormen is. Zelfs als Wilders in staat is om zorgen over radicale en antigrondwettelijke standpunten weg te nemen, blijft de vraag of zijn partij organisatorisch in staat is om een kabinet te dragen in moeilijke tijden – iets wat van de grootste coalitiepartner vaak wordt verwacht in het Nederlands bestel.
Kan de PVV die rol de komende jaren vervullen, zoals Wilders beweert? Of dreigt de partij te bezwijken onder een gebrek aan ervaring en menskracht?
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
De structuur van de PVV is sinds het prilste begin nooit meer veranderd. De partij heeft twee betalende leden (de contributie bedraagt 75 euro per jaar): Geert Wilders en de stichting Vrienden van de PVV, waar Wilders weer het enige bestuurslid van is. Formeel is zijn almacht zo verzekerd.
Informeel is dat niet veel anders. Wilders is altijd een einzelgänger gebleven, iets wat wordt versterkt door de extreme veiligheidsmaatregelen die nodig zijn vanwege alle doodsbedreigingen door moslimextremisten. De ex-VVD’er werkt vanuit een voor buitenstaanders afgeschermde vleugel van het Tweede Kamergebouw. Zijn werkkamer wordt vergeleken met een bankkluis.
Slechts een select groepje PVV-Kamerleden komt daar geregeld binnen en heeft intensief contact met de partijleider, blijkt uit gesprekken met PVV’ers door de jaren heen. De informele kring van vertrouwelingen verandert geregeld van samenstelling, maar op dit moment zouden Kamerleden als Gidi Markuszower, Vicky Meijer, Léon de Jong en Edgar Mulder ertoe behoren. Geen van hen reageerde op een verzoek van de Volkskrant om te praten over het functioneren van de PVV. Zo staat de partij in Den Haag ook bekend: vragen van media worden veelal genegeerd. Als PVV’ers al willen praten over interne aangelegenheden, dan is het anoniem.
Het groepje vertrouwelingen van Wilders roept bij de rest van de fractie ontzag op – ‘ze hebben een baangarantie’, aldus één ex-PVV’er – maar ook een vorm van medelijden. Wilders eist totale toewijding en loyaliteit. Als hij wil dat er iets gebeurt, moet het meteen gebeuren. Uitstel wordt niet geduld, ongeacht de omstandigheden.
De oudgedienden Martin Bosma en Fleur Agema vormen een aparte categorie. Zij hebben een eigen aanhang opgebouwd en kunnen daardoor zelfstandiger opereren. Hun relatie met de PVV-leider is gecompliceerd en allesbehalve rimpelloos. Wilders is er volgens bronnen voor beducht dat meer Kamerleden net als Agema en Bosma een eigen profiel opbouwen, omdat hij controle wil houden over zijn fractie. ‘Wie vaak in het nieuws komt, heeft een probleem’, zegt een betrokkene.
PVV’er Harm Beertema liet bij zijn afzwaaien eind vorig jaar ook doorschemeren dat hij slachtoffer is geworden van die cultuur waarin Kamerleden zich vooral gedeisd moeten houden. ‘Ik heb op het thema onderwijs jarenlang profiel opgebouwd voor de partij, maar dan word je weer op de achterbank geplaatst, en moet je tegen de achterhoofden aankijken van mensen die geen reet doen’, zei hij tegen NRC.
Het gros van de fractie wordt amper betrokken bij de besluitvorming of de koers van de partij, beamen ook anderen. De meeste PVV-Kamerleden zijn ondergebracht buiten de beveiligde vleugel van Wilders en zien hun partijleider alleen tijdens de wekelijkse fractievergadering. Veel ruimte voor discussie is er ook bij die bijeenkomsten niet.
De fractievergaderingen verlopen volgens een vast stramien. Zodra de agenda van de Tweede Kamer bekend is, maakt Wilders duidelijk over welke onderwerpen hij geïnformeerd wil worden. De inbreng van het verantwoordelijke Kamerlid moet tegen het einde van de week op maximaal één A4'tje worden ingeleverd voor de zogenoemde ‘vrijdagenvelop’, die Kamerleden meekrijgen ter voorbereiding op de komende week.
Als Wilders twijfels heeft over de aanpak van een fractielid, ontstaat er tijdens de fractievergaderingen op dinsdag weleens discussie. Die wordt dan vaak geïnitieerd door iemand uit Wilders’ inner circle, waardoor ze ‘geënsceneerd’ aanvoelen, aldus een PVV’er die de Kamer recentelijk heeft verlaten. Soms kapt Wilders bij voorbaat een debat af. Dan neemt hij zelf als eerste het woord en zegt wat hij vindt. Zelden is er dan nog animo om een ander standpunt in te nemen.
Ook bij de samenstelling van verkiezingsprogramma’s werkt het volgens ex-PVV’ers zo: een klein groepje mag meepraten, de rest staat voor voldongen feiten. Wilders’ belangrijkste adviseur is zijn mailbox. De partijleider, die meerdere medewerkers heeft, krijgt iedere dag berichten van mensen uit heel het land. Die spelen een belangrijke rol bij de koers die hij vaart.
Binnen de PVV is uiteindelijk iedereen afhankelijk van hem. Wie uit de gratie valt – en dat kan ook met vertrouwelingen gebeuren – moet vrezen voor zijn plek op de lijst, en tegen een beslissing van Wilders is geen beroep mogelijk. Een PVV-medewerker spreekt van ‘een angstcultuur’. Meerdere Kamerleden die de partij hebben verlaten, namen de term ‘sektarisch’ in de mond.
Vanuit de PVV klinken soms ook relativerende geluiden. Andere fracties in de Tweede Kamer zouden net zo hiërarchisch en autoritair worden geleid als de PVV. Het verschil zou zijn dat vertegenwoordigers van andere partijen nog kunnen hopen op nieuwe politieke of bestuurlijke functies na hun Kamerlidmaatschap, waardoor onvrede meer binnenskamers blijft.
De PVV is de afgelopen jaren zonder interne partijdemocratie in elk geval stabieler gebleken dan veel andere nieuwkomers. Ledenpartijen als LPF, 50Plus en FvD kregen te maken met publiekelijk uitgevochten machtsstrijden die electoraal funest uitpakten. Bij de PVV is de macht van Wilders nooit uitgedaagd.
Voor de potentiële coalitiegenoten heeft die discipline binnen de PVV ook voordelen. Als Wilders een afspraak maakt, kunnen de overige partijen ervan uitgaan dat de hele PVV zich daaraan houdt. Omgekeerd heeft Wilders die garantie veel minder. De VVD en NSC zijn intern verdeeld over samenwerking met de PVV. De partijleiders Dilan Yesilgöz en Pieter Omtzigt zullen voortdurend rekening moeten houden met tegenspraak en verzet.
De organisatie van de PVV vervult andere potentiële coalitiepartners tegelijkertijd met ongemak. Niet voor niets schreef Omtzigt in een brief aan verkenner Ronald Plasterk: ‘NSC is bereid om medeverantwoordelijkheid te nemen voor het landsbestuur, maar zal alleen steun geven aan een regering die met voorrang werkt aan hervormingen op het gebied van goed bestuur. Hierbij horen ook regels omtrent de integriteit en transparantie van politici en de structuur van politieke partijen.’
Wilders verzette zich de afgelopen jaren juist consequent tegen voorstellen voor meer transparantie en integriteitsregels bij politieke partijen. Hij wilde geen openheid van zaken geven over de financiële stromen richting de PVV, stemde tegen de verplichting dat Kamerleden hun nevenactiviteiten en -inkomsten opgeven en keerde zich ook tegen andere integriteitsmaatregelen. Toen Kamervoorzitter Khadija Arib een onderzoek wilde naar seksueel grensoverschrijdend gedrag bij Kamerfracties, leidde de PVV het verzet. Het onderzoek kwam er niet.
Voor de laatste verkiezingen vergeleek Transparency International de standpunten van partijen op het gebied van transparantie, integriteit en anticorruptie. De PVV bungelde onderaan met een negatieve score, omdat de plannen Nederland minder transparant en integer maken. NSC scoorde juist het hoogst.
Er zijn ook binnen de PVV amper mogelijkheden om integriteitsproblemen aan de orde te stellen. Bij andere partijen zijn er onafhankelijke commissies die onderzoek kunnen doen, bij de grootste partij in de Tweede Kamer hangt alles van het oordeel van Wilders af.
Dat is ook duidelijk geworden in een tot dusver intern gebleven kwestie rond PVV-Kamerlid Danai van Weerdenburg, die zich in 2023 niet meer herkiesbaar stelde. Meerdere bronnen stellen dat Van Weerdenburg, een ex-senator en ex-medewerker van Wilders, in botsing kwam met de partijleider, omdat ze vond dat er actie ondernomen moest worden tegen Dion Graus.
Tegen Graus zijn de afgelopen jaren door twee (ex-)PVV-medewerkers klachten ingediend wegens seksueel grensoverschrijdend gedrag. Eén medewerker, de ex-vrouw van Graus, deed aangifte, maar het OM besloot eind 2021 wegens gebrek aan bewijs niet tot vervolging over te gaan. Een andere ex-medewerker meldde zich in 2021 bij de vertrouwenspersoon van de Tweede Kamer – iets dat NRC voor het eerst meldde in juni 2021.
Van Weerdenburg pleitte intern voor maatregelen tegen Graus – hij zou op z’n minst geen vrouwelijke medewerkers meer mogen aannemen – maar Wilders keerde zich tegen haar en wuifde de bezwaren weg, zo vertellen bronnen. De partijleider wijst er altijd op dat Graus nooit is veroordeeld. Van Weerdenburg kwam in een isolement terecht en verliet uiteindelijk de Kamer. Ze wil niet met de Volkskrant praten over de reden van haar vertrek. De woordvoerder van Wilders reageerde niet op verzoeken om commentaar. Ook Graus, die altijd alle beschuldigingen van grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld heeft ontkend, reageerde niet.
Wilders ondernam ook geen actie toen de Volkskrant en EenVandaag in 2019 onthulden dat Graus hoge verblijfskostenvergoedingen incasseerde bij de Tweede Kamer door te claimen dat hij bij zijn moeder in Limburg woonde, terwijl uit onderzoek bleek dat Graus met zijn vrouw in Voorburg woonachtig was. Door het adres van zijn moeder op te geven, incasseerde hij door de jaren heen ruim 100 duizend euro meer aan vergoedingen dan als hij zijn adres in Voorburg had gebruikt (de vergoeding wordt berekend op basis van de afstand tot de Tweede Kamer).
Graus bleef volhouden dat hij al die jaren bij zijn moeder woonde en Wilders bleef hem steunen, ook toen NRC met aanvullend bewijs kwam dat de PVV’er daar niet woonachtig was. ‘Graus kan doen wat hij wil’, zegt een ex-PVV’er, die ook vertelt dat Graus geregeld lange tirades houdt richting collega’s. ‘Het is niet de bedoeling dat iemand daar wat van zegt.’
Recentelijk bleek ook weer dat de PVV een eigenzinnig integriteitsbeleid heeft. Wilders schoof PVV-senator Gom van Strien naar voren als verkenner, maar al snel kwam naar buiten dat de Universiteit Utrecht aangifte tegen hem heeft gedaan wegens oplichting en fraude. Wilders zei van niks te weten en trok Van Strien terug als verkenner, maar ondernam verder geen actie. Van Strien blijft de PVV vertegenwoordigen in de Eerste Kamer.
Zeker NSC zal beducht zijn voor een al te nauwe samenwerking met Wilders. Volgens Omtzigt staat of valt alles met een betere bestuurscultuur in Nederland (‘hoofdstuk 1 van ons verkiezingsprogramma’), maar hoe kun je daaraan werken als de grootste coalitiepartner geen interne ledendemocratie toestaat en zich verzet tegen transparantie en het afleggen van verantwoordelijkheid?
Bij een partij als de VVD zit de huiver meer op een ander vlak: heeft de PVV wel mensen om mee te besturen? De kwestie rond Van Strien heeft opnieuw de aandacht gevestigd op die vraag. Bij de eerste de beste PVV’er die Wilders naar voren schuift voor een verantwoordelijke positie valt meteen een lijk uit de kast. Kan de PVV dan wel geschikte bewindspersonen leveren?
Een blik op de PVV-fracties in de Eerste en Tweede Kamer zal de beoogde coalitiepartners niet meteen geruststellen. Mensen met bestuurlijke ervaring zijn er niet te bekennen. Volgens het vertrokken Kamerlid Beertema heeft Wilders iedereen die wel ambities had op dat vlak van zich verstoten. ‘Mensen met een eigen profiel, met een eigen inhoud, mensen die regeringsfähig zouden kunnen zijn, worden door hem afgeschrikt, buitenspel gezet’, aldus Beertema bij Ongehoord Nederland.
Zelfs als Wilders onder zijn parlementariërs geschikte kandidaten denkt te zien – hijzelf en Agema worden het vaakst genoemd – is zijn manoeuvreerruimte minimaal. De lijst van de Tweede Kamer is nu al bijna uitgeput: van de 45 namen op de lijst zitten er 37 in de Kamer. Op het eerste oog heeft Wilders acht reserves die de plek kunnen innemen van PVV-Kamerleden die doorschuiven naar een kabinet, maar het werkelijke aantal is nog kleiner. Van de acht reserves zitten er twee al in de Eerste Kamer en één is een achtervanger voor de Eerste Kamer. Hoogstens een van die drie kan doorschuiven naar de Tweede Kamer; dan is de lijst voor de senaat uitgeput.
Als de PVV in een kabinet stapt, ontkomt Wilders er bijna niet aan om ook bewindspersonen van buiten te benaderen, net zoals hij uiteindelijk PvdA’er Plasterk bereid vond om als verkenner en informateur op te treden. Toch zal het niet meevallen om geschikte mensen te vinden die dat aandurven.
Niemand is vergeten dat Wilders het afgelopen decennium meedogenloos oordeelde over iedere fout die een bewindspersoon maakte. Geen politicus diende zo veel moties van wantrouwen in als hij. PVV-ministers zullen daardoor ook in een uiterst vijandige omgeving terechtkomen, waarbij ze op geen enkele coulance van de oppositie hoeven te rekenen.
Bewindspersonen die wel uit de fractie worden gerekruteerd, zullen ook nog eens tot vervelens toe worden geconfronteerd met al hun onverbiddelijke standpunten van de afgelopen jaren. Fleur Agema kreeg daar deze week al een voorproefje van toen ze moest uitleggen hoe ze jarenlang op hoge toon afschaffing van het eigen risico kon eisen en nu, in het belang van de formatie, opeens op de rem trapt.
De PVV-fractie zal rugdekking moeten geven – als er problemen ontstaan binnen een coalitie, wordt de grootste regeringspartij geacht met oplossingen te komen – maar die 37-koppige groep zit vol nieuwkomers die er zelf nooit op hadden gerekend Kamerlid te worden.
Daar komt bij dat de rest van de Kamer de werkdruk van de fractie, die toch al zwaar belast is omdat veel PVV-Kamerleden ook actief zijn in de Provinciale Staten en/of gemeenteraden, nog eens maximaal zal opvoeren. De PVV heeft de afgelopen jaren relatief weinig ondersteunende functies in de Kamer vervuld, zoals voorzitterschappen van commissies, parlementaire enquêtes en rapporteurschappen (die namens de Kamer het begrotingsbeleid bij ministeries controleren). PVV’ers werden door de rest van de Kamer gezien als ‘freeriders’ en bij meerdere partijen valt te horen dat de partij van Wilders nu maar eens het ‘corvee’ moet doen. Noblesse oblige.
Potentiële bewindspersonen die door de PVV worden benaderd, zullen zich afvragen of ze op genoeg steun kunnen rekenen van een deels onervaren en zwaarbelaste fractie. Voor partijen als NSC en VVD geldt hetzelfde. Als Wilders echt premier wil worden, zoals hij beweert, zal dat ook een shock worden voor een fractie die jarenlang tot op microniveau door hem werd gemanaged. Moeten NSC en VVD hun bestuurlijk talent mede in handen leggen van een ongeteste PVV-fractie onder nieuw leiderschap?
Een ex-PVV-Kamerlid voorspelt ‘een bloedbad’ en de VVD en NSC hebben niet voor niets al aangegeven niet in een kabinet-Wilders te willen. Ze zijn wel bereid vanaf een afstandje te gedogen; mocht het kabinet in vlammen opgaan, dan zal vooral de PVV daarvoor de prijs betalen.
De BBB houdt zich op de vlakte over deelname aan een kabinet-Wilders I, maar als Caroline van der Plas haar oor te luister legt bij fractiegenoot Lilian Helder, zal ze mogelijk ook niet gerustgesteld worden. De ex-PVV’er die vorig jaar overstapte naar de BBB weet hoe de partij van Wilders in elkaar steekt. Al in een uitgelekt bericht uit 2012 haalde ze hard uit naar het amateurisme bij de PVV. ‘Geert belooft van alles, doet er niks mee en is vervolgens onbereikbaar, want hij mag geen stress hebben. Ik pik het niet langer. Als de tijd daar is, doe ik wat goed is voor mijzelf.’
Zeker is dat het voor Wilders ook een waagstuk wordt om zelf in een kabinet te stappen, vooral als de VVD en NSC in een gedoogrol blijven. Tijdens de verkiezingscampagne bleef Wilders lang een outsider, pas in de slotfase mengde hij zich in de strijd om wie de grootste zou worden. De capaciteiten van zijn partij als potentiële regeringspartner werden nooit onderwerp van debat.
Binnen en buiten de PVV zijn er mensen die menen dat Wilders heimelijk opgelucht zal zijn als hij zelf weer een gedoogrol kan vervullen, net als in 2010. Dan hebben VVD en NSC de verantwoordelijkheid, en hij de macht – zonder dat de draagkracht van zijn partij op de proef wordt gesteld.
Anderen zien dat weer anders. Kiezers hebben zich in het verleden nooit veel gelegen laten liggen aan gedonder bij de PVV, de klachten over Graus of de afgang van verkenner Van Strien. Ook een populistische leider als Donald Trump had voortdurend chaos om zich heen, maar zijn aanhang rekende hem er niet op af. Als Wilders eenmaal premier is, kan hij op hetzelfde effect hopen. Waarom zou hij dan niet de gok wagen en in het Torentje plaatsnemen?
Die speculaties tonen ook aan dat elke samenwerkingsvorm met de eenmanspartij PVV de komende jaren altijd weer op dezelfde vraag zal uitlopen: wat wil Wilders? En zelfs zijn nauwste bondgenoten binnen de PVV weten dat uiteindelijk hij alleen dat bepaalt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden