Joke Swiebel promoveerde vrijdag op haar 82ste aan de Universiteit van Amsterdam. Ze onderzocht de vier wetswijzigingen die leidden tot meer emancipatie en gelijke rechten voor homoseksuelen. Drijvende kracht achter het homohuwelijk, ontdekte ze, was niet de Gaykrant maar het CDA.
Op haar 82ste promoveren? Joke Swiebel kon zich er weinig bij voorstellen: ‘Een absurd idee.’ Niet zozeer vanwege haar leeftijd. ‘Maar ik had voor het laatst in de jaren zeventig een universiteit van binnen gezien.’
Toch verdedigde ze vrijdag op de Universiteit van Amsterdam haar proefschrift, over de vier wetswijzigingen die tussen 1966 en 2023 hebben geleid tot meer emancipatie en gelijke rechten van homoseksuelen in Nederland. De oudste promovendus is ze volgens de universiteit niet, al is het Swiebel daar ook niet om te doen.
Ze wilde gewoon graag dat iemand eens uitzocht wat er schuilging achter die vier cruciale wetswijzigingen – en wat de symbolische betekenis daarvan is geweest. Zoals de Wet gelijke behandeling in 1994. Of het ‘openstellen voor het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht’ in 2001 – het homohuwelijk, in de volksmond. ‘Dat is voor homoseksuele jongeren nu iets vanzelfsprekends, maar daar is enorm veel strijd voor gevoerd. Daar mag best meer bij worden stilgestaan.’
Haar vrienden, die haar in 2019 aanspoorden te promoveren, zagen dat idee aanvankelijk meer zitten dan Swiebel zelf. Maar het hielp enorm dat de coronatijd al snel aanbrak. ‘Ik kon lekker doorwerken. En ik kreeg er ook best lol in.’
Het onderzoek dat ze voor haar promotie verrichtte aan haar Amsterdamse keukentafel, was een reis terug in de tijd waar ze zelf middenin had gestaan. Ze was actief in de homo- en de vrouwenbeweging, was in 1969 medeorganisator van de eerste homodemonstratie in Nederland, was bestuurslid van belangenorganisatie COC en werkte onder meer voor de staatssecretarissen voor emancipatie Jeltien Kraaijeveld en Hedy d’Ancona. Tussen 1999 en 2004 zat ze voor de PvdA in het Europees Parlement, met als speerpunten mensenrechten, gelijke behandeling en het asiel- en migratiebeleid.
Haar promotie beslaat een tijd die ze zichzelf nog levendig kan herinneren. Toch verbaasde ze zich, grasduinend door de parlementaire archieven, vooral over hoelang discussies in de politiek konden duren voor ze werden beslecht. ‘Je zou zeggen: waarom was er twintig jaar voor nodig voordat in 2023 de termen seksuele gerichtheid en handicap aan het anti-discriminatieartikel in de Grondwet konden worden toegevoegd? De tegenargumenten waren echt niet altijd even sterk. Kennelijk zat er een soort verborgen weerstand achter.’
Zo ook in de jaren zestig van de vorige eeuw: VVD-fractievoorzitter Molly Geertsema en VVD-minister van Justitie Carel Polak aarzelden toen de Tweede Kamer neigde naar afschaffing van artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht. Dat stelde seks tussen een minderjarige (16-21 jaar) en een meerderjarige van hetzelfde geslacht strafbaar, terwijl die bepaling niet voor heteroseksuelen gold.
Juist de katholieke KVP vond dat het artikel direct kon worden afgeschaft. Maar de VVD ging pas overstag toen het baanbrekende rapport-Speijer in 1969 concludeerde dat de ‘verleidingstheorie’ waarop het artikel stoelde – jongeren zouden door contacten met volwassen homoseksueel worden ‘gemaakt’ – nergens op was gebaseerd. Swiebel: ‘Geertsema was toen plaatsvervangend trots: het kabinet liep immers voor de troepen uit.’ Het liberaal-conservatieve kabinet-De Jong trok artikel 248bis in 1971 in.
De symbolische kracht van wetgeving luidt de ondertitel van haar proefschrift, omdat die volgens Swiebel niet te onderschatten is geweest. Want ook al duurde het de homogemeenschap veel te lang, het decennialange gesoebat over een wet gelijke behandeling bracht én hield de maatschappelijke positie van homoseksuelen op de politieke agenda. Daardoor werd het vanaf de vroege jaren tachtig steeds normaler om te spreken over homoseksualiteit en (het bestrijden van) homodiscriminatie, aldus Swiebel.
Homoseksuele mannen en vrouwen werden steeds meer beschouwd als minderheidsgroepen die zelf hun rol in de maatschappij moesten kunnen vervullen. Vanaf 2001 konden ze zelfs met elkaar trouwen, al zat Swiebel daar bijvoorbeeld zelf niet op te wachten. Dat het pad daarvoor zou zijn geëffend doordat de Gaykrant in de jaren tachtig flinke druk zette op de politiek, noemt Swiebel in haar proefschrift een groot misverstand. ‘Het COC en de vrouwenbeweging hadden zich al in de jaren zeventig uitgesproken over hoe je relaties zou kunnen regelen.’
In 2001 trouwden de eerste stellen van hetzelfde geslacht met elkaar. Het was een vervolg op het geregistreerd partnerschap. Juist het CDA, ontdekte Swiebel tijdens haar onderzoek, bleek zich daarvoor hard te hebben gemaakt. ‘Binnen die partij had je een vleugel die progressief angehaucht was. En bij het CDA zagen ze ook wel in dat er een groep mensen is van wie je niet kunt doen alsof ze niet bestaan. Die mensen manifesteerden zich later ook in hun eigen partij: Gerda Verburg, Joop Wijn, Jan Kees de Jager.’
Een ander misverstand dat volgens Swiebel correctie verdient, is dat Nederland dankzij het homohuwelijk gidsland zou zijn op het vlak van homo-emancipatie. ‘Ik weet nog dat ik op een Nederlandse ambassade in het buitenland brochures zag liggen over het ‘gay marriage’. Ik snap dat Buitenlandse Zaken het zo probeerde te verkopen, maar veel andere landen waren allang dezelfde weg ingeslagen. Ze lagen hooguit een neuslengte achter op Nederland.’
Toch mag Nederland trots zijn op zijn verworvenheden, vindt Swiebel. ‘In zestig jaar tijd heeft een enorme verschuiving in de publieke opinie over homo’s plaatsgevonden.’ De (fysieke) weerstand die de strijd voor homo-emancipatie opriep en nog steeds oproept, ‘zoals je soms in de krant kunt lezen’, treedt ze nuchter tegemoet. ‘Als een groep zich emancipeert en geen blad voor de mond neemt, roept dat nu eenmaal tegenkrachten op. Dan is het zaak je verworven rechten te kennen en die te verdedigen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden