Een Amerikaanse ‘exit’ uit Irak kan grote gevolgen hebben voor de politieke situatie in de regio. Met milities die zijn doorgedrongen tot hoog in het veiligheidsapparaat en het nog altijd niet volledig verdwenen Islamitische Staat, is een eenduidig vertrek allesbehalve eenvoudig.
Tien jaar na het begin van de strijd tegen Islamitische Staat (IS) schalen de Amerikanen hun militaire inzet in Irak af. Woensdag maakten de VS bekend dat ze met Bagdad in gesprek willen over een geleidelijke terugtrekking van hun troepen uit Irak. Ook de Iraakse regering dringt daarop aan. In totaal zijn er onder de vlag van de anti-IS-missie zo’n 2.500 Amerikaanse militairen in Irak, hoofdzakelijk als adviseurs en trainers van het Iraakse leger.
De timing van de aankondiging is allesbehalve toeval. Sinds het uitbreken van de oorlog in Gaza liggen Amerikaanse legerbases in de vuurlinie, en worden ze dagelijks bestookt met drones en ongeleide raketten. Ook Amerikaanse doelen in buurland Syrië zijn veelvuldig geraakt. De sjiitische milities die voor de aanvallen tekenen, maken deel uit van een pro-Iraans netwerk in het Midden-Oosten dat zichzelf de ‘as van het verzet’ noemt. Met de aanvallen proberen zij de druk te verhogen op de VS en Israël om de bombardementen op Gaza te staken.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Een tweede doel van de milities luidde: het vertrek van de ‘kwaadaardige’ Amerikaanse ‘bezetters’ uit Irak. Feitelijk krijgen ze nu hun zin, ofschoon beleidsmakers in Washington er ook alles aan doen om de indruk van een capitulatie weg te nemen. Goede opties hadden ze niet meer. Ze zijn in Irak op uitnodiging van de regering in Bagdad, die na lang aarzelen te kennen heeft gegeven dat de Amerikanen moeten vertrekken. Dat vertrek zal niet meteen gaan; eerst moet onderhandeld worden over de voorwaarden, een proces van maanden. Mogelijk zal een klein deel van de troepen achterblijven.
‘De milities zullen dit vieren als een overwinning’, zegt Ali Taher Alhammood, directeur van de onafhankelijke Iraakse denktank Al-Bayan. Een van de facties, het machtige Kataib Hezbollah, zei in een reactie door te zullen gaan met de ‘jihad-operaties’ tot ‘de laatste Amerikaanse soldaat’ vertrokken is. Wel denkt Alhammood dat naarmate de onderhandelingen vorderen de frequentie daarvan terug zal lopen.
Binnen de door Teheran geleide ‘as van het verzet’ mogen de Irakezen weliswaar in de schaduw staan van hun collega’s in Jemen (de Houthi’s), qua agressie doen ze er nauwelijks voor onder. In totaal voerden ze volgens Amerikaanse cijfers 151 luchtaanvallen uit in drie maanden – gemiddeld meer dan een per dag. Doden zouden daarbij niet zijn gevallen, wel tientallen (zwaar)gewonden. Zonder er veel ruchtbaarheid aan te geven sloegen de Amerikanen meermaals terug met precisieaanvallen. Het meest recent gebeurde dat dinsdag. Daarbij kwamen twee strijders van Kataib Hezbollah om het leven, een van de facties uit de genoemde ‘as van het verzet’.
De spanningen in Irak komen samen in de tragische figuur van Mohammed Shia al-Soudani, sinds 2022 de premier in Irak. Net als zijn voorgangers is al-Soudani een zwakke consensusfiguur, naar voren geschoven met goedkeuring van de grootmachten in de regio. Hij heeft de zegen van zowel de VS als Iran, met als gevolg dat hij voortdurend tussen twee vuren zit. Soudani’s kandidatuur kwam uit de koker van dezelfde pro-Iraanse groeperingen die nu de raketten afvuren.
Vorig jaar zei de premier nog dat de Amerikanen mochten blijven, maar die positie is sinds de oorlog in Gaza onhoudbaar geworden. De milities houden hem min of meer gegijzeld. Sinds de strijd tegen IS (2014-2017) zijn ze langzaam in het veiligheidsapparaat geïntegreerd, maar dat weerhoudt de milities niet om daarnaast op eigen houtje raketten af te vuren. De Iraaks-Amerikaanse relatie moet worden ‘gereorganiseerd’, zei Soudani begin deze maand, zodat niemand nog een excuus heeft ‘om met de stabiliteit van Irak en de regio te knoeien’.
Toch blijven er grote vraagtekens rond het aangekondigde vertrek. Zo is onduidelijk of de anti-IS-coalitie in Irak kan blijven, bijvoorbeeld in afgeslankte vorm. In totaal doen er meer dan tachtig landen aan mee, waaronder Nederland, dat een handvol adviseurs gestationeerd heeft in Bagdad, de Noord-Iraakse stad Erbil en buurland Koeweit. Helemaal verdwenen is terreurbeweging IS niet, maar het aantal aanslagen dat de organisatie in Irak pleegt, neemt gestaag af.
En wat gaat er gebeuren met de 900 Amerikaanse militairen in buurland Syrië? Logistiek leunen zij zwaar op hun collega’s in Irak. Trekken de VS zich ook in Syrië terug, dan kan dat catastrofale gevolgen hebben voor hun Koerdische bondgenoten die in het noordoosten een vorm van (fragiel) zelfbestuur hebben gecreëerd. Diezelfde Koerden bewaken gevangenissen waar tienduizenden IS-terroristen vastzitten. Elders in Syrië steekt IS nog steeds de kop op. Een volledige Amerikaanse ‘exit’ zou hen onmiddellijk in de kaart spelen. Het laatste woord over de kwestie is dus nog niet gesproken.
Source: Volkskrant