In de Rotterdamse wijk Carnisse, waar veel mensen met een migratieachtergrond wonen, kwam bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 slechts 18 procent van de stemgerechtigden opdagen. Een dieptepunt, maar niet uniek. In het Haagse stadsdeel Laak ging dat jaar maar 23 procent naar de stembus, en ook in sommige Amsterdamse wijken was de opkomst historisch laag. ‘De overgrote meerderheid in zo’n wijk participeert niet meer’, zegt politicoloog Floris Vermeulen. ‘Die zijn aan het afhaken, of al afgehaakt. Verkiezingen zijn steeds meer een resultaat van de mensen die wel participeren. Wat doet dat met de mensen die het gevoel hebben dat de politiek er niet voor hen is?’
Daarover was tot nog toe weinig bekend, zeggen de onderzoekers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Er is veel onderzoek gedaan naar diversiteit in de politiek en participatie van minderheden, maar nog niet naar de mate waarin Nederlanders met een migratieachtergrond zich vertegenwoordigd voelen. En ja, dat is belangrijk, benadrukken ze. Het gaat om bijna 20 procent van het electoraat. ‘Als zo’n groot deel zich afkeert, is dat slecht voor het functioneren van de democratie’, zegt Jaco Dagevos, senior onderzoeker bij het SCP en hoogleraar aan de Erasmus Universiteit.
Over de auteur
Loes Reijmer is verslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over migratie, asiel en polarisatie
Vandaag verschijnt het SCP-rapport Is de politiek er voor iedereen? Vermeulen, Dagevos en hun collega’s gebruikten gegevens uit enquêtes, maar spraken ook uitgebreid met kiezers, politici en activisten met een migratieachtergrond. Hoewel het om een diverse groep gaat, is het gevoel dat de politiek hun belangen niet vertegenwoordigt, breed gedragen.
Dagevos: ‘Bij deze praktisch opgeleiden zien we hetzelfde mechanisme als bij mensen met een migratieachtergrond. Beide groepen voelen zich niet gehoord. Ze hebben het idee dat hun verhaal en standpunten niet erkend worden, of zelfs gebagatelliseerd. De politiek kent hun leefwereld niet.’
Dagevos: ‘Opvallend is dat gevestigde groepen, de tweede generatie Turkse- en Marokkaanse-Nederlanders bijvoorbeeld, zich minder goed politiek vertegenwoordigd voelen dan nieuwe groepen. Ook theoretisch opgeleide mensen met een migratieachtergrond hebben sterk dat gevoel. In die zin kun je het ook zien als een vorm van emancipatie. Ze zijn hier geboren en getogen, hebben opleidingen gevolgd, zijn aan het werk. En toch zien ze in de politiek en samenleving allerlei vormen van uitsluiting, merken ze hoe er naar migranten wordt gekeken. Bij Nederlanders zonder migratieachtergrond zie je dat vooral de praktisch opgeleiden zich niet vertegenwoordigd voelen. Dat is een belangrijk verschil.’
Vermeulen: ‘De reactie op die partijen bevestigt het gevoel dat deze mensen toch al hebben: we horen er niet bij. Denk en Bij1 worden in de politiek weggezet als een probleem, niet gezien als een verrijking. Bijzonder aan ons politieke systeem is wel dat er ruimte is voor kleine partijen. Daarin hebben we een voorsprong op andere Europese landen, die een veel ontoegankelijker politiek systeem hebben.’
Dagevos: ‘Het is een taai proces, maar er verandert wel het een en ander. In de afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor discriminatie en bewustwording. Denk aan de excuses voor het slavernijverleden, of Zwarte Piet.’
Dagevos: ‘Het schuurt altijd. Toch zijn deze thema’s een goed voorbeeld van hoe er verandering kan plaatsvinden. Groepen buiten de mainstream stellen iets ter discussie en langzaam leidt dat tot meer bewustwording. Belangrijk is dat alle geluiden gewogen worden in het politieke proces.’
Vermeulen: ‘Mensen weten dondersgoed dat ze niet altijd gelijk krijgen. Ze willen vooral dat hun standpunten niet worden gebagatelliseerd of terzijde geschoven.’
Dagevos: ‘Niet om het op te nemen voor D66, maar de mensen in ons onderzoek gaven aan dat deze partij de enige is die weerwoord biedt aan Geert Wilders. Aan hem zijn ze wel gewend. Wat ze pijnlijk vinden, is dat andere partijen er weinig tegenover stellen.’
Vermeulen: ‘Alle partijen moeten meer zicht hebben op processen van inclusie en uitsluiting. Zodra de aandacht hiervoor verslapt, zie je meteen dat actieve leden gaan stemmen op kandidaten die op hen lijken, bewust of onbewust.’
Dagevos: ‘De aanwezigheid van kandidaten met een migratieachtergrond in de politiek is belangrijk. Kiezers willen zich kunnen identificeren.’
Vermeulen: ‘Het is ingewikkeld. Als we kijken naar het politieke systeem in zijn geheel, de mate waarin mensen zich erin herkennen, dan is aanwezigheid belangrijk. Toch is het probleem niet opgelost als er simpelweg meer politici met een migratieachtergrond komen. Uiteindelijk gaat het ook om de inhoud, en om de ruimte die ze krijgen in partijen. Ik denk dat partijen daar de afgelopen jaren onvoldoende op hebben geanticipeerd. Vanuit de reflex: als we maar een diverse lijst samenstellen, dan is het klaar, niet meer zeuren.’
Dagevos: ‘Om het verder te compliceren: sommige politici met een migratieachtergrond hebben ook helemaal geen zin in die rol. Ze willen niet in het diversiteit- en inclusiehoekje gestopt worden. Die denken: geef mij maar infrastructuur en milieu. Toch is alleen al de aanwezigheid van mensen met een migratieachtergrond een belangrijke eerste stap – al ga je er de wereld niet mee winnen.’
Vermeulen: ‘Die maakt dit thema alleen maar relevanter. Alle partijen moeten hier de komende jaren mee aan de slag, ook de rechtse. Ze zeggen er te zijn voor alle Nederlanders, dus ook zij hebben de verantwoordelijkheid om na te gaan hoe ze groepen bereiken die verder van ze af staan.’
Dagevos: ‘In essentie laat dit onderzoek een emancipatieproces zien. Dat mensen met een migratieachtergrond ons politieke systeem zo scherp beoordelen, is ook een signaal: hallo, we zijn onderdeel van dit land, we willen het anders. Dat is de positieve kant van dit verhaal.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden