‘Of een bepaalde daad goed of fout is, wordt beoordeeld niet naargelang de verdienste maar op basis van de persoon die hem verricht, en er is haast geen gruweldaad – marteling, gijzelaars nemen, dwangarbeid, massadeportaties, gevangenzetten zonder proces, vervalsing, moordaanslag, het bombarderen van burgers – die niet van morele kleur verandert als hij wordt begaan door ‘onze’ kant.’
Aan het woord is George Orwell in zijn essay Notities over nationalisme uit 1945. Het stuk is opnieuw uitgegeven in een handzaam boekje, met een mooie inleiding van Bas Heijne. Het heeft iets troostends om te lezen hoe grote denkers uit vroeger tijden zich het hoofd braken over problemen die ook nu weer spelen. Tegelijkertijd is het om moedeloos van te worden; we schieten zo weinig op. Misschien heeft de mens simpelweg niet het vermogen tot voortschrijdend inzicht, omdat elke generatie die in vrede is opgegroeid zijn eigen stommiteiten opeist.
Over de auteur
Ibtihal Jadib is rechter-plaatsvervanger, schrijver en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het nationalisme is in elk geval weer opgebloeid tot een effectieve route voor politici naar electorale winst. Vertel het eigen volk dat het boven alles en iedereen zal worden gesteld en het voelt zich gezien, gehoord, trots, enzovoorts. Het is dé manier om kiezers in de waan te laten dat zij beschermd zullen worden tegen een boze buitenwereld.
Volgens Orwell komt nationalisme voort uit neigingen ‘die in al onze geesten bestaan en die ons denken verstoren’. Het heeft niet te maken met (een gebrek aan) intellect, maar met onontkoombare emotionele impulsen die ieder van ons heeft. Zodra angst, haat, jaloezie en het aanbidden van macht om de hoek komen kijken, verliest de werkelijkheid het van de emotie.
Orwell onderscheidt twee soorten nationalisme: 1) de gewoonte om aan te nemen dat mensen kunnen worden geclassificeerd alsof het insecten zijn en dat hele blokken van miljoenen mensen ‘goed’ of ‘slecht’ genoemd kunnen worden, en 2) de gewoonte om zichzelf te identificeren met één enkele natie of groep, die groep voorbij goed en kwaad te plaatsen en geen andere plicht te kennen dan het behartigen van haar belangen.
Ziehier waarom de oorlog in Gaza een mondiale splijtzwam is geworden. Vrijwel iedereen is bezig de morele kleur van de gebeurtenissen in het Midden-Oosten af te stemmen op de partij bij wie men zich aansluit. Die partijen zijn op hun beurt weer bezig met hun eigen vorm van nationalisme; zowel Hamas als de Israëlische regering wordt in beslag genomen door machtshonger en zelfbedrog. We zouden de bevolking van beide partijen een dienst bewijzen door de gebeurtenissen enkel te beoordelen op hun objectieve waarheid. In plaats daarvan bevestigen we ieders strijdlust door het uitspreken van stompzinnige loyaliteit, die enkel de eigen (strategische) belangen dient.
Hoe kan de objectieve waarheid worden gevonden? Orwell betwijfelt of het mogelijk is de eigen emotionele impulsen af te schudden, maar hij gelooft in de onderneming om daarmee de strijd aan te gaan. ‘Het gaat er in de eerste plaats om te ontdekken wie je werkelijk bent en wat je zelf werkelijk voelt, en vervolgens rekening te houden met je eigen vooringenomenheid, die je niet kunt vermijden.’ We moeten volgens hem erkennen dat ons denkvermogen weliswaar wordt verpest door die impulsen, maar dat zij zouden moeten kunnen bestaan naast een aanvaarding van de werkelijkheid.
In een wereld waarin het nationalistische gedachtengoed zich steeds nadrukkelijker laat gelden, roept Orwells essay op tot zelfreflectie. Op mondiaal, nationaal en individueel niveau moeten we ons afvragen of we bereid zijn de morele inspanning te leveren om de vraagstukken van onze tijd eerlijk te beoordelen.
Source: Volkskrant