Iedereen zijn eigen Jezus, en die van Norman Jewison was een hippie – laatst was-ie weer eens op de BBC. Met Jesus Christ Superstar (1973), naar de Broadway-rockopera, zette de Canadese regisseur met zijn eigenwijze hervertelling de hoofdpersoon in een geheel nieuw licht. Hij maakte Jezus menselijker. Als eentje van ons. En daarmee tijdlozer. Niet voor niets gaat de film al ruim vijftig jaar mee.
Het geloof mocht dan inmiddels in ongerede zijn geraakt, hier was Jezus (gespeeld door Ted Neeley, die dat zo ongeveer de rest van zijn leven zou blijven doen) een coole dude. Zelfs paus Paulus VI was fan. Na een privé-vertoning in het Vaticaan zou hij hebben gesproken: ‘Meneer Jewison, niet alleen waardeer ik uw fraaie rockopera buitengewoon, ik denk ook dat uw film meer mensen tot het christendom zal brengen dan ooit.’
Over de auteur
Rob van Scheers schrijft voor de Volkskrant over film, non-fictie, thrillers, muziek en graphic novels. Hij publiceerde negentien nonfictie-titels, waaronder de biografie van regisseur Paul Verhoeven.
Niet dat het daar Jewison nu per se om te doen was. Hem ging het om de sociale component, de nieuwe ethiek die Jezus in zijn parabels en vergelijkingen kwam brengen. Die betrokkenheid loopt als een rode draad door het oeuvre van de filmmaker die op 20 januari in zijn woonplaats Los Angeles is overleden, 97 jaar oud.
Maar het ging hem wel om engagement op subtiele wijze. ‘Kijk,’ sprak de voormalige kruidenierszoon uit Toronto in menig interview, ‘ik ben in de eerste plaats een verhalenverteller. Als ik een film maak, gebruik ik die niet als een vehikel voor sociale propaganda. Dan moet je documentaires gaan draaien.’
Vierentwintig avondvullende speelfilms vermeldt zijn cv. Na een lange aanloop met tv-werk voor de BBC, de Canadese CBC en NBC in New York (waaronder The Andy Williams Show), waagde hij zich vanaf 1963 aan twee luchtige komedies met Doris Day. Die niemendalletjes – The Thrill of It All en Send Me No Flowers – mogen we gerust vergeten.
Interessanter wordt het met The Cincinnati Kid (1965). Het speelt in de jaren van de Grote Depressie. De aankomende profpokeraar The Kid, in wie we moeiteloos Steve McQueen herkennen, gaat het in New Orleans voor een bom duiten opnemen tegen de oude vos Lancey ‘The Man’ Howard, gespeeld door Edward G. Robinson.
Aanvankelijk zou de film worden geregisseerd door Sam Peckinpah, maar artistieke meningsverschillen met de MGM-producent leidden nog voordat de opnames waren begonnen tot zijn ontslag. Jewison werd ingevlogen, en instinctief begreep hij dat dit zijn kans was om aan het serieuzere werk te beginnen.
En dat was ook zo.
De film kreeg goede kritieken, en door de topcast, het tijdsbeeld en de losse cameravoering is The Cincinnati Kid nog steeds leuk om naar te kijken. Niet voor niets staat hij doorgaans in de lijstjes van de beste klassieke gokfilms, naast producties als The Hustler en The Sting.
Alle deuren gingen nu voor Jewison open. Hij kwam met de neo-noir In the Heat of the Night (1967), met Sidney Poitier als de veelgeroemde inspecteur Virgil Tibbs, en Rod Steiger als diens racistische tegenvoeter Bill Gillespie. Vijf Oscars pakte dit raciale drama, waaronder die voor beste acteur voor Rod Steiger en beste film.
En nog steeds was de koek niet op, want ook de heist thriller The Thomas Crown Affair (1968) – over een grote bankkraak in Boston, met Steve McQueen en Faye Dunaway – pakte verrassend goed uit. Net als de adaptatie van de musical Fiddler on the Roof (1971), met de joodse underdog Tevye de melkman als centrale figuur in het tsaristische Rusland.
Tijdens de opnames kwam edelfigurant Barry Dennen aanzetten met een obscuur Brits conceptalbum, geschreven door Andrew Lloyd Webber en Tim Rice: Jesus Christ Superstar.
Lewison: ‘Bij het afspelen werd ik op bijna onbegrijpelijke wijze geroerd door de muziek, en een stroom aan beelden trok aan mijn geestesoog voorbij.’
The Fiddler had al tal van religieuze verwijzingen gekend, dus waarom niet een musical over Jezus zelve? Broadway was hem net voor, met veel succes, een musical geproduceerd door Robert Stigwood, die in 1973 ook bij de filmversie betrokken was.
Het is verleidelijk om Jesus Christ Superstar als het omslagpunt in Norman Jewisons loopbaan te zien, al had hij daar op dat moment natuurlijk geen weet van. Feit is dat zijn volgende films – zoals de dystopische Rollerball (1975); het vakbondsdrama F.I.S.T. (1978) met Sylvester Stallone, en ook de juridische komedie ...And Justice for All (1979, met Al Pacino) – niet langer bij het publiek vielen zoals beoogd.
Boven verwachting kwam hij tegen zijn 60ste sterk terug. Allereerst was daar het nonnendrama Agnes of God (1985), gesitueerd in een rooms-katholiek klooster te Montreal. Met de romcom Moonstruck (1987) zette hij zangeres Cher weer op de kaart, ze won er een Oscar mee. En nog eens tien jaar later etaleerde hij zijn sociale engagement in het biografische sportdrama The Hurricane, met een glansrol voor Denzel Washington als de onterecht voor moord veroordeelde bokser Rubin Carter.
Na het post-WOII-drama The Statement (met Michael Caine als gevluchte oorlogsmisdadiger) hield Jewison het in 2003 voor gezien. Hij won zelf nooit een Oscar voor beste regie, maar als je zijn films achter elkaar zet, blijkt hij toch echt tot de ‘Groten van Hollywood’ te behoren.
3x Jewison in citaten:
‘Verraad is mijn favoriete onderwerp’ (over Jesus Christ Superstar).’
‘Een boel Amerikaanse acteurs met wie ik heb gewerkt, blijven de godganse dag in hun rol. Je kunt niet eens met ze praten. Dat is dat gekke method acting-ding.’
‘Ik denk dat ik het aardig heb gedaan. Mijn films werden voor diverse prijzen iets van 45, 46 keer genomineerd, en pakten twaalf prijzen, dus mij hoor je niet klagen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden