Gemeenten die nu nog financieel gezond zijn, komen vanaf het jaar 2026 1,1 miljard euro tekort. Dat blijkt uit een inventarisatie van accountantskantoor BDO. ‘Er dreigt een onbalans tussen de taken en middelen. Op termijn ontstaat een onwerkbaar perspectief’, zegt onderzoeksleider Rob Bouman.
De nijpende financiële situatie voert mede terug op het plan van oud-minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk. Die wilde dat gemeenten in Nederland zouden fuseren tot minimaal 100 duizend inwoners. Omdat grotere gemeenten hun taken efficiënter zouden kunnen uitvoeren, boekte het toenmalige kabinet alvast een ‘opschalingskorting’ in.
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe
Omdat er van Plasterks plan nauwelijks tot niets terechtkwam, ging de opschalingskorting van tafel. Maar het kabinet Rutte 4 wilde niet over haar graf heen regeren, en nam daarom nog geen besluit voor de jaren na 2025.
Daarom wordt 2026 ‘ravijnjaar’ genoemd. Met ook andere aanpassingen in de financieringssystematiek slinkt het gemeentefonds (dit jaar ruim 38 miljard euro) vanaf dan met 3 miljard euro per jaar. Het huidige kabinet kwam de gemeenten slechts beperkt tegemoet.
Vorig jaar riep de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) gemeenten al op om geen sluitende begrotingen te maken vanaf het jaar 2026, om een signaal af te geven. VNG-directeur Leonard Geluk sprak van een ‘ongebruikelijke en uitzonderlijke stap’.
Tijdens het laatste VNG-congres, november vorig jaar, zette een motie van de gemeente Enschede de verhoudingen verder op scherp. Als het Rijk niet over de brug komt, moeten lokale overheden desnoods taken teruggeven. Het voorstel werd met ruim 98 procent van de stemmen aangenomen.
De afgelopen jaren hebben lokale overheden juist veel extra taken van de landelijke overheid overgenomen. Het ging bijvoorbeeld om ondersteuning en jeugdzorg. Dat deze taakoverdracht gepaard ging met fikse bezuinigingen, heeft de verhoudingen op scherp gezet.
Het contrast is groot: in 2023 hielden gemeenten nog 3,7 miljard euro over. Maar dat moet genuanceerd worden, zegt onderzoeker Bouman. Zo kregen gemeenten pas laat incidenteel geld voor bijvoorbeeld de energietoeslag en de opvang van Oekraïners.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken wijst erop dat nagenoeg alle gemeenten ook dit jaar geld overhouden. Die reserves en overschotten zouden ingezet kunnen worden om begrotingen sluitend te maken. ‘Dit neemt niet weg dat er zorgen bestaan over de toekomst’, aldus een woordvoerder. ‘We blijven in gesprek met gemeenten en provincies over hun financiële positie en over hoe we zo goed mogelijk de gezamenlijke uitdagingen kunnen aangaan.’
Het inzetten van incidentele overschotten voor het dichten van structurele tekorten is in principe tegen de begrotingsregels, zegt Bouman. Bovendien zijn gelden bovendien vaak gelabeld voor een specifiek doel. ‘Maar het rijk moet na jaren van flinke uitgaven zelf ook keuzes maken.’
Het grootste probleem nu is dat gemeenten niet weten waar ze aan toe zijn, aldus de onderzoeker. Nu al zien ze af van het maken van plannen en zijn ze terughoudend met investeringen, bijvoorbeeld in schoolgebouwen. ‘De val van het kabinet en een mogelijk lange formatie vergroten de onzekerheid nog verder. Maar een zwembad sluiten doe je niet van vandaag op morgen.’
In maart of april praat een delegatie van de VNG verder met het ministerie, laat een woordvoerder weten. Sommige gemeenten wachten de ontwikkelingen niet af. Zo besloot Alphen-Chaam de onroerendezaakbelasting vooruitlopend op 2026 met 6 procent te verhogen. En de acht ton die de gemeente wilde besteden aan duurzame ledlampen in lantaarnpalen blijft voorlopig in kas.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden