Op 12 januari werd Vadim Chrasko in kleine kring begraven in de Belarussische hoofdstad Minsk. De politieke gevangene overleed in de nacht van 8 op 9 januari in Vitebsk, waar hij een straf van 3 jaar uitzat wegens ‘financiering van extremistische activiteiten’. De 50-jarige Chrasko werd pas overgebracht naar een lokaal ziekenhuis toen het al te laat was. Longontsteking, luidde de officiële doodsoorzaak.
Volgens mensenrechtengroepen was Chrasko al bij zijn veroordeling ernstig ziek. Na zijn opsluiting in het strafkamp werd hij door het ministerie van Binnenlandse Zaken aangemerkt als ‘extremist’. Chrasko is voor zover bekend de vierde politieke gevangene in Belarus die is overleden in de cel, sinds de massale demonstraties tegen stembusfraude bij de presidentsverkiezingen van 2020. Politiek activist Vitold Asjoerok (50), kunstenaar Ales Poesjkin (57) en de kritische blogger Nikolaj Klimovitsj (61) gingen hem voor.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
De gezondheidstoestand van veel andere gevangenen in Belarus doet vrezen dat het hier niet bij zal blijven. Volgens de als ‘extremistisch’ aangemerkte mensenrechtenorganisatie Vjasna (voorzitter Ales Beljatski kreeg in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede en zit een gevangenisstraf uit van 10 jaar) zijn in Belarus tot het eind van 2023 ten minste 4.248 mensen veroordeeld om politieke motieven. Op 1 januari zaten 1.452 van hen vast, onder wie meer dan 25 gepensioneerden. De oudste is Natalja Taran (75), in 2022 veroordeeld tot 3,5 jaar wegens belediging van de president. Meer dan 70 gevangenen hebben ernstige ziekten onder de leden. Martelingen zijn aan de orde van de dag, blijkt uit het jongste rapport van Vjasna.
President Aleksandr Loekasjenko zelf ontkent hartgrondig dat zijn land überhaupt politieke gevangenen kent. Hij regeert Belarus al bijna dertig jaar met harde hand. Veel politieke tegenstanders belandden in die periode in de gevangenis. Enkelen zijn in de beginperiode van zijn bewind spoorloos verdwenen. In het verleden liet Loekasjenko van tijd tot tijd de teugels vieren en stelde hij politieke gevangenen op vrije voeten om critici in het Westen milder te stemmen en kredieten of andere concessies af te dwingen, ook als tegenwicht voor zijn grote afhankelijkheid van Moskou.
Met de volmondige steun van Belarus aan de Russische inval in Oekraïne is het perspectief op een versoepeling verkeken. Loekasjenko stelde zijn land beschikbaar als uitvalsbasis voor Russische troepen en is sindsdien met handen en voeten aan Rusland gebonden. Dat de kans op een nieuwe ‘dooiperiode’ nihil is, daarvan getuigt ook het isolement waarin veel politieke gevangenen worden gehouden.
Van de 67-jarige Statkevitsj, een voormalig presidentskandidaat die eerder al vier jaar in de gevangenis zat en in 2021 tot 14 jaar celstraf werd veroordeeld, is al sinds 9 februari vorig jaar niets meer vernomen. Brieven en pakketjes komen niet aan, zijn vrouw en advocaat wordt ieder contact geweigerd. Van Maria Kolesnikova, in 2020 een van de boegbeelden van de campagne tegen Loekasjenko en het jaar daarop veroordeeld tot 11 jaar gevangenisstraf, is sinds 15 februari niets bekend. Dat roept vragen op over hun gezondheidstoestand en soms zelfs twijfel over of ze nog in leven zijn. De autoriteiten doen niets om die twijfel weg te nemen.
Tot op de dag van vandaag worden in Belarus mensen vervolgd voor deelname aan de ongekend grote protesten van 2020, reden voor de makers van een recente documentaire over de gebeurtenissen van toen de gebruikte videobeelden te vervagen. Iedereen die indertijd deelnam aan de betogingen loopt nog altijd risico.
Dat merkten recent drie leden van de bekende popgroep Nizkiz. Op 6 januari werden zij met veel machtsvertoon van hun bed gelicht en gearresteerd wegens verspreiding van ‘oproepen tot extremistische activiteiten’. Nizkiz werd in 2019 uitgeroepen tot de beste band van Belarus en maakte tijdens de protesten van 2020 een al snel razend populaire videoclip, met als refrein: ‘We gingen de straat op, onverwachts’.
Na de arrestatie werden videobeelden verspreid waarop de bandleden berouw tonen en zeggen dat ze in 2020 zijn ‘misbruikt’. ‘Ze stelden ons voor een clip op te nemen tijdens de protestacties in Minsk. Geleid door emoties en door de publiciteit hebben wij daarmee ingestemd,’ zei solist Aleksandr Iljin voor de camera.
De Nizkiz-muzikanten verklaarden zoiets beslist niet meer te zullen doen. Hen hangt naar eigen zeggen een gevangenisstraf van vijf jaar boven het hoofd. Eind oktober werden drie leden van de rockband Tor Band – de makers van eveneens populaire nummers tijdens de protesten – al veroordeeld tot gevangenisstraffen van 7,5 tot 9 jaar, voor ‘extremisme’, het ‘discrediteren’ van hun land en het beledigen van Loekasjenko.
Iedere vorm van oppositie in Belarus is uitgebannen. Alle bekende tegenstanders van Loekasjenko zitten gevangen of zijn het land ontvlucht, zoals oud-presidentskandidaat Svetlana Tichanovskaja. Vanuit daar proberen zij voeling te houden met hun achterban en werken zij aan mogelijke toekomstscenario’s. De aankomende gemeenteraads- en parlementsverkiezingen op 25 februari zijn dan ook niet meer dan een formaliteit. De vier gedoogde partijen die meedingen naar de parlementszetels moeten pluriformiteit simuleren.
Interessanter is de ‘Al-Belarussische Volksvergadering’ die eind april plaatsvindt. Na een in 2022 doorgevoerde grondwetswijziging, neemt dit orgaan als een soort superparlement met 1.200 leden en een 15-koppig presidium een centrale plaats in binnen het politieke bestel. De invloedrijke voorzitterszetel is bestemd voor Loekasjenko, die de positie voorlopig zal combineren met het presidentschap. Maar, zo lijkt althans het plan, de nieuwe configuratie biedt hem de mogelijkheid op een door hem te kiezen moment in de toekomst zijn huidige (sinds 1994) functie neer te leggen, zonder echt de macht uit handen te geven.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden