Van buitenaf lijkt het werk van de modeontwerper Cristóbal Balenciaga (1895-1972) niet eens zo moeilijk te imiteren. Neem nou die babydoll-japon, wit met roze rozen erop, uit 1958. Jurk ruim knippen, ruche eraan, strik erom, klaar.
Maar schijn bedriegt, zegt kostuumontwerper Bina Daigeler. ‘Bij Balenciaga zit al het vernuft aan de binnenkant: in de structuren die hij plaatste, de gewichtjes die hij in de zomen naaide.’ Die gaven het werk van Balenciaga hun karakteristieke vorm en valling. Wie denkt dat je zoiets op het oog kunt namaken, komt bedrogen uit. Het resultaat zal nooit zo gewichtloos lijken als Balenciaga’s versie, nooit zo zweven om het lichaam dat je, alleen al door ernaar te kijken, de lucht kunt voelen wervelen tussen stof en huid.
Over de auteur
Nora Veerman schrijft voor de Volkskrant over mode.
Bij het maken van de kostuums voor de zesdelige serie Cristóbal Balenciaga, die sinds 19 januari is te zien op Disney Plus, konden Daigeler en haar team ‘echt geen shortcuts nemen’, zegt ze vanuit haar atelier in Madrid. ‘Het effect was gewoon niet hetzelfde geweest.’ Dus maakten ze vrijwel exacte replica’s van de tachtig couturestukken die in de serie worden getoond, waaronder baanbrekende ontwerpen als de ballonvormige japonnen uit 1958 en de enveloppejurk uit 1967, en minder bekende, zoals zijn fijnzinnig gesneden mantelpakjes.
Daarnaast kleedden ze ook nog alle personages, onder wie Balenciaga zelf, zijn staf, collega’s Coco Chanel en Christian Dior, de markante klanten die zijn shows bezochten, en nog een hele trits andere modefiguren – en dat in minder dan zes maanden.
Dat is niet niks. Maar had het aan Balenciaga gelegen, dan hadden waarschijnlijk alleen zijn eigen creaties volstaan voor een serie over zijn werk en leven. Dat wil zeggen, als hij niet de hele serie bij voorbaat had gevetood. Cristóbal Balenciaga biedt een intieme blik in zijn dagelijkse beslommeringen als ontwerper, zijn vriendschappen, zijn liefdesrelaties, en dat terwijl Balenciaga daar bij leven liever niets over losliet.
De ontwerper was extreem mediaschuw: nooit verscheen hij aan het slot van zijn coutureshows om een buiging te maken of toelichting te geven. Publieke en sociale gelegenheden vermeed hij zo veel mogelijk. Hij liet zich niet aanspreken, niet fotograferen, niet interviewen.
Behalve die ene keer dan, door The Times-journalist Prudence Glynn, die hem in 1971 – een half jaar voor zijn overlijden – eindelijk wist over te halen. De reden dat hij nooit eerder met de pers had willen spreken? Balenciaga, schreef Glynn, vond het simpelweg ‘onmogelijk om zijn métier aan wie dan ook uit te leggen’.
Toch is enige uitleg anno 2024 welkom. Het huis Balenciaga sloot na de dood van de oprichter, maar werd in 1986 opnieuw gelanceerd als een merk voor meer commerciële ready-to-wear (op z’n Parijs: prêt-à-porter). Vandaag de dag bereikt Balenciaga misschien wel meer mensen dan ooit. Dat is mede te danken aan de strapatsen van de huidige creatief directeur, Demna Gvasalia. Hij staat bekend om een beeldtaal die oma-chic mengt met invloeden uit de Oost-Europese, grootstedelijke underground. Af en toe komen er bizarre ontwerpen langs die het idee van luxemode op zijn kop zetten, zoals een wikkelrok die er precies uitziet als een omgeslagen handdoek.
Demna (zoals hij het liefst genoemd wil worden) maakte Balenciaga weird en cool. Niet voor niets gaan Balenciaga-hoodies en -sneakers als warme broodjes over de toonbank. Een goed moment om te laten zien waar het Balenciaga van nu eigenlijk op geënt is.
Cristóbal Balenciaga werd geregisseerd door het Baskische drietal Aitor Arregi, Jon Garaño en Jose Mari Goenaga. Dat is passend, want ook Balenciaga kwam uit Baskenland, in het noorden van Spanje. Hij werd in 1895 geboren in de vissersplaats Getaria, niet ver van de stad Bilbao, en begon in 1919 een eigen modehuis in San Sebastián. Zijn vroege ontwerpen werden al gedragen door leden van het Spaanse koningshuis en de aristocratie, maar als gevolg van de Spaanse Burgeroorlog moest Balenciaga zijn zaak in 1937 sluiten. Hij verhuisde naar Parijs, waar hij zich ontpopte tot een van de grootste modeontwerpers aller tijden.
De serie speelt zich af in Parijs, in de periode van 1937 tot Balenciaga’s pensioen, ruim dertig jaar later. Hij begint bij het interview door Prudence Glynn, gespeeld door Gemma Whelan, die met een zichtbaar nerveuze Balenciaga (Alberto San Juan) terugblikt op zijn jaren in de Franse hoofdstad. Dat waren bepaald geen gemakkelijke jaren, met de Duitse bezetting en de groeiende druk op haute couture. Daartegenover staat dat het werk van Balenciaga grote bewondering oogstte, ook van beroemde collega’s. Voor Dior was hij ‘de meester’, voor Chanel ‘de enige echte couturier’.
Dat schept, zacht gezegd, verwachtingen voor het kostuumontwerp. Gelukkig heeft Bina Daigeler behoorlijk wat kennis en ervaring. Ze zit al bijna veertig jaar in het vak en werkte aan ruim zestig producties, historisch en hedendaags, van Jim Jarmusch’ Only Lovers Left Alive tot de hitserie Narcos. Ze ontwierp de kostuums voor Pedro Almodóvars beroemde films Volver en Todo sobre mi madre, en voor vele andere Spaanse of Spaanstalige producties. De van oorsprong Duitse Daigeler woont al jaren in Madrid.
De laatste tijd staat het werk van Daigeler volop in de aandacht. Ze kreeg een eerste Oscarnominatie, voor de kostuums die ze ontwierp voor de liveaction-bewerking van het Disneysprookje Mulan. Dat was een krachttoer: ze ontwikkelde tweeduizend kostuums, waaronder talloze harnassen, robes voor Chinese edelen en een complete garderobe voor de titelheldin. Recenter maakte ze de kostuums voor Tár, de bejubelde fictiefilm over topdirigent Lydia Tár, gespeeld door Cate Blanchett. De karakterontwikkeling van Tár wordt gestut door de kostuums, die aan het begin van de film nog precies passen, maar losser beginnen te zitten naarmate het leven van de dirigent uit elkaar valt.
Mulan, Tár, Cristóbal Balenciaga: het zijn nogal verschillende producties. Op het eerste oog hebben de personages Balenciaga en Tár het meest gemeen: net als de dirigent is de ontwerper een worstelende kunstenaar. Maar qua aanpak is Tár juist heel anders, legt Daigeler uit. ‘Tár is een hedendaags verhaal. Het is veel moeilijker om daarvoor kostuums te ontwerpen. Historische films, zoals Balenciaga en Mulan, zijn makkelijker. Je werkt op basis van iets wat al bestaat.’ Dan is het vooral een kwestie van grondig onderzoek doen: voor Mulan naar de historische kleding van de Tang-dynastie, voor Balenciaga naar de mode van zijn tijd, en naar zijn eigen ontwerpen.
Daigeler en haar team kregen toegang tot het Balenciaga-archief en museumcollecties om de ontwerpen van dichtbij te bekijken en te bestuderen. De belangrijkste reden waarom Daigeler voor de serie werd gevraagd, is dat ze de technieken in het werk van Balenciaga kan herkennen én reproduceren. Daigeler heeft namelijk ervaring in haute couture. Ze begon haar carrière als professioneel couture-kleermaker en is expert in hand- en maatwerk. Dat maakte haar kostuums voor Tár ook zo bijzonder: veel van de kleding werd op het lichaam van Cate Blanchett gesneden. Het resultaat is van het soort perfectie dat Lydia Tár in de film van zichzelf en van de wereld verwacht, en die je alleen met maatwerk kunt bereiken.
Ook Balenciaga was een perfectionist, zegt Daigeler, vooral op het gebied van techniek. Hij was eveneens geschoold als kleermaker. Al op zijn 12de ging hij in San Sebastián in de leer. Hij leerde patronen maken, coupenaden zetten, knoopsgaten naaien. Later zou hij een van de weinige modeontwerpers worden die het hele proces beheersen, van ontwerpen tot het fijnste naaiwerk. Elk ontwerp moest tot in de puntjes worden uitgewerkt. Soms sloot Balenciaga zich dagen op in zijn kamer om een stuk te voltooien.
Dat niveau van perfectie wilde Daigeler overbrengen. Daar kwamen talloze proeven en pas-sessies bij kijken. Om originele couturestukken zo goed mogelijk te benaderen werd bovendien veel met de hand gewerkt. Neem die ene jurk uit de eerste aflevering, die is opgebouwd uit honderden kleine zwartfluwelen blaadjes. ‘Ik had al die blaadjes kunnen lasersnijden, en met de machine kunnen vastzetten’, zegt Daigeler. ‘Ze zijn uiteindelijk allemaal handmatig uitgeknipt en opgenaaid.’
Veruit het moeilijkst was het vinden van de juiste stoffen. Daigeler: ‘Binnen ons tijdpad konden we geen nieuwe stoffen maken, dus we moesten werken met wat er in de winkels te vinden was.’ Dat is nu niet meer hetzelfde als in de tijd van Balenciaga, zegt Daigeler. ‘Wol, bijvoorbeeld, heeft tegenwoordig een heel ander gewicht, en is minder stijf. De wol die we kochten, hebben we moeten verlijmen met andere materialen.’ Gazar, de zijden stof die favoriet was bij Balenciaga en die zijn avondjurken hun kenmerkende glans en volume gaf, bleek alleen nog in Italië te koop.
En dan waren er nog de prints. Passende stof voor de roze-witte babydoll leek absoluut onvindbaar. Tot iemand uit het kostuumteam vier dagen voor de opnamen stomtoevallig op een stokoude rol van vrijwel exact die stof stuitte, in een winkeltje in Bilbao. Daigeler: ‘Er stond zelfs Abraham op, de naam van Balenciaga’s vaste stoffenleverancier! De stof was ontzettend duur, maar het heeft ons zó blij gemaakt. In vier dagen hebben we de babydoll opnieuw genaaid. De dag dat-ie klaar was, was een van de beste dagen aller tijden.’
De ervaring van Daigeler als couture-kleermaker kwam niet alleen van pas bij het maken van de kostuums, maar ook bij de ontwikkeling van het scenario. ‘Ik ken de couturewereld, ik weet wat het betekent om een maker te zijn’, zegt ze. ‘Dat heb ik geprobeerd aan de regisseurs over te brengen.’ Op haar aanraden werden er extra veel scènes geschoten van het ontwerp- en maakproces. De zwartfluwelen jurk werd tijdens het naaien af en toe uit het kostuumatelier gehaald en naar de set gebracht, om de stappen van het maken ook in de serie te kunnen laten zien.
Het was Daigeler behalve kennis ook om de emotie van het maken te doen: de passie, maar ook de stress en de onzekerheid. Die gevoelens worden treffend uitgespeeld door Alberto San Juan, die zich voor de serie – naast de Baskische en Franse taal, en een hoop naaivaardigheden – een prachtige peinsblik aanleerde.
San Juan werd voor de serie gekleed door Daigeler in samenwerking met co-ontwerper Pepo Ruiz Dorado. Ze wilden de ingetogenheid van Balenciaga duidelijk laten blijken, zegt Daigeler. ‘Hij wilde absoluut niet opvallen, maar hij was tegelijkertijd heel elegant.’ Zo beschrijft Glynn de ontwerper ook in haar interview: ‘Hij is lang en knap, en beweegt met onverwachte gratie.’ De paar foto’s die van Balenciaga bestaan tonen een man met donker haar en donkere ogen, immer gekleed in een onberispelijk pak.
‘Op basis van de paar foto’s die we hadden hebben we geprobeerd zijn kledingstijl te vertalen naar verschillende tijdsperiodes’, zegt Daigeler. Er werd besloten tot een garderobe van maatpakken, aangevuld met uitgesproken brillen en dasjes met subtiele motieven. Door de serie heen verandert de vorm van de pakken steeds een beetje, met het verstrijken van de tijd en het veranderen van trends. Dat is niet alleen voor de mooi, ‘maar ook om de acteur te ondersteunen’, zegt Daigeler. ‘Het maakt verschillende periodes beter invoelbaar.’
Naast het werk van Balenciaga zelf geeft de serie inzicht in de werking van de modewereld om hem heen. Omdat er zo weinig bekend is van het persoonlijk leven van Balenciaga is het extra genieten van zijn gesprekken met de vileine Chanel, zijn grote rivaal Dior en zijn protegé Hubert de Givenchy. Ook toont de serie de rol van investeerders, klanten, journalisten en textielfabrikanten, zoals het Zwitserse bedrijf Abraham, waarmee Balenciaga intensief samenwerkte. Daigeler: ‘We wilden een goed beeld geven van het systeem van toen.’
Dat systeem verandert met de tijd, en niet altijd in de richting die Balenciaga wil. Zo verschijnen er op den duur kopieën van het werk van Balenciaga op de markt: iets waarvan sommige ontwerpers gebruikmaken door de verkoop van licenties, maar waar Balenciaga hartstochtelijk tegen is. Vanaf de jaren zestig trekt de bloei van goedkopere prêt-à-porter scheuren in de status van haute couture. Als couturier wordt een prêt-à-porter-lijn langzaamaan nodig om te overleven, maar als Balenciaga voor het eerst een commerciële kledingfabriek betreedt, is de pijn van zijn gezicht af te lezen. Grappig: ook als kijker voelt aan het einde van de serie niet langer haute couture, maar juist prêt-à-porter aan als een vreemde wereld.
Niet lang daarna koos Balenciaga ervoor om zijn modehuis te sluiten, ‘Dat begrijp ik volkomen’, zegt Daigeler. ‘Balenciaga creëerde steeds nieuwe stijlen, hij ontwikkelde zich continu en hij gaf er niet om wat de rest daarvan dacht. Hij paste zich niet aan, daarom werd hij ook zo bewonderd. Toen hij het gevoel had dat er niets meer voor hem te ontwerpen viel, stopte hij ermee.’
Balenciaga lijkt in veel opzichten niet meer op het oorspronkelijke modehuis. Toch verwijst Demna ook geregeld naar het werk van de oude meester, met futuristische herinterpretaties van historische silhouetten. Ook hij is een uitstekend kleermaker. In 2020 herintroduceerde hij zelfs couture bij het merk. Tijdens de presentatie van Demna’s eerste couturecollectie hielden de modellen bordjes met de nummers van silhouetten in hun hand. Dat is nu ongewoon, maar wie Cristóbal Balenciaga heeft gezien, begrijpt: dit is een hint naar de coutureshows van vroeger. Ja, de serie is historische fictie, maar biedt ook lesjes echte modegeschiedenis voor in je luie stoel.
Balenciaga zelf was vast achter de bank gekropen. Maar de aanblik van de zorgvuldig nagemaakte zwartfluwelen blaadjesjurk, of de roze-witte babydoll, had misschien toch een glimlach op zijn gezicht gebracht.
De huidige creatief directeur van Balenciaga, Demna Gvasalia, vraagt voor zijn shows vaak ongebruikelijke modellen: mensen van allerlei leeftijden en lichaamsvormen. Ook Cristóbal Balenciaga stond erom bekend niet veel te hebben met jonge, conventioneel knappe mannequins. Zijn modellen – hoewel allemaal op hun eigen manier beeldschoon – stonden bekend als ‘de monsters’, en hij instrueerde ze op de catwalk niet te lachen of oogcontact te maken met het publiek. Een van zijn favoriete modellen heette Colette, over wie verder weinig bekend is. Journalist Rosamond Bernier schreef ooit over haar: ‘Ze kwam binnenlopen als een grenadier, alsof ze iedereen wilde vermoorden.’ Colette komt ook voor in Cristóbal Balenciaga, waarin ze wordt gespeeld door Nine d’Urso.
Er verschijnen de komende tijd meer series over bekende modeontwerpers op streamingplatforms. Apple TV lanceert 14 februari een reeks over Christian Dior, getiteld The New Look. De serie Kaiser Karl, over Karl Lagerfeld, wordt later dit jaar verwacht op Disney Plus.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden