Het staalbedrijf in IJmuiden werd in 1918 opgericht, maar had in zijn eerste jaren al direct te maken met een enorme tegenslag. Door het einde van de Eerste Wereldoorlog zakte de vraag naar staal in, waardoor het even onzeker was of de productie überhaupt wel op gang zou komen.
Toch zou de eerste hoogoven op 22 januari 1924 worden aangestoken. Het gebeurde nadat directeur Henri Wenckebach een poëtisch telegram had verstuurd aan zijn werknemers: "Zoals heden uit kleine vlam een groote brand / zoo ontstond uit kleine gedachte / een groote schepping."
De schepping van Wenckebach zou inderdaad ontzettend groot worden: het terrein van Tata Steel beslaat inmiddels 1.500 voetbalvelden. Maar al vanaf het begin waren er ook grote crises, vaak door wereldwijde economische tegenslagen.
Dieptepunt waren de jaren van de Tweede Wereldoorlog, toen de fabriek in opdracht van de Duitse bezetter staal moest produceren. Totdat in 1944 de kolen op waren en de Hoogovens werden gedoofd. "Es gibt kein Hoogovens mehr", riepen Duitse soldaten tegen de overgebleven werknemers, zo valt te lezen in Door staal gedreven, een boek over de geschiedenis van het bedrijf.
Toch kwam Hoogovens er steeds weer bovenop. Na de oorlog groeide het bedrijf zelfs uit tot een gigant op de wereldwijde staalmarkt, met op het hoogtepunt bijna 25.000 werknemers. In omliggende dorpen als Beverwijk, IJmuiden en Wijk aan Zee leek haast iedereen wel voor het bedrijf te werken.
"De oudere generatie weet nog dat er toen een hele wereld openging", zegt Saskia Sluiter, auteur van het onlangs verschenen boek De staalwoestijn. "Het was een fantastische werkgever, die de hele IJmond heeft opgetild en mensen kansen heeft gegeven die ze anders nooit hadden gehad."
Inmiddels is het personeelsbestand weer gekrompen, tot zo'n 9.000 medewerkers. Met een productie van 7 miljoen ton staal is het nog altijd een flinke fabriek, maar de Europese staalproductie valt inmiddels in het niet bij de gigantische fabrieken die zijn verrezen in landen als China en India.
Niet voor niets werd de enige staalfabriek van Nederland in 2007 overgenomen door het Indiase Tata Steel. Daarmee kwam het lot van deze trots van de IJmond ook in buitenlandse handen.
In de NU.nl-podcast Tata's ijzeren greep zoeken we uit hoe het kan dat we nu ineens zoveel horen over de IJmuidense staalfabriek, terwijl die er al honderd jaar staat. Heeft de overheid genoeg gedaan om milieuvervuiling door de fabriek tegen te gaan, of ging het economisch belang toch voor? En hoe moet het nu verder met de grootste uitstoter van Nederland?
De serie wordt gepresenteerd door NU.nl-klimaatverslaggever Jeroen Kraan en Qmusic-nieuwslezer Anne-Marie Rozing. Luister op NU.nl, Spotify of Apple Podcasts.
En dat lot is onzeker. In de vorige eeuw stond de omgeving vrijwel unaniem achter het bedrijf, en de hoogovens waren ook politiek geliefd. Toen begin jaren tachtig bleek dat een fusie met het Duitse bedrijf Hoesch was mislukt, moest Hoogovens worden gered met 1 miljard gulden uit de staatskas. Daarover was nauwelijks politieke discussie.
Het was nota bene natuurliefhebber Jan Terlouw die als minister van Economische Zaken zorgde voor de redding van de grote vervuiler. Milieuvervuiling door de staalgigant kwam in die tijden nauwelijks ter sprake, al wist de overheid toen al wel van de ongezonde uitstoot.
Hoe anders is de situatie veertig jaar later. De afgelopen jaren ontstond in de omgeving van Tata Steel grote onrust over de uitstoot van het bedrijf en de gezondheidsproblemen die dit veroorzaakt. Ondertussen komen de klimaatdoelen met een sneltreinvaart op de staalfabriek af, terwijl de CO2-uitstoot hoog blijft.
Opnieuw kijkt Tata Steel naar de overheid voor redding, want de vergroening van de hele fabriek gaat miljarden kosten. Het is nog altijd onduidelijk hoeveel daarvan de overheid bereid is bij te dragen, en hoeveel 'India' wil investeren. Daarover lopen al jarenlang onderhandelingen.
"Dat duurt allemaal veel te lang", vindt Sluiter. "In Duitsland wapperen ze met subsidies, hier zijn ze zo traag dat de vraag is of het nog wel op tijd is als er subsidies komen." Door de onduidelijkheid over de vergroeningsplannen zit de IJmuidense staalfabriek nu in een "existentiële crisis", zegt Sluiter.
Het demissionaire kabinet wil dat er later dit jaar duidelijkheid komt over de klimaatafspraak met Tata. Maar dat gebeurt dan wel in een nieuwe politieke realiteit. Behalve van de VVD, die Tata Steel wil helpen verduurzamen, is niet bekend hoe de formerende partijen eigenlijk denken over miljardensteun aan de staalfabriek. In de verkiezingsprogramma's van PVV, NSC en BBB stond daar niets over.
Zeker is dat de vergroening alleen gaat lukken als Tata Steel haast maakt, want de staalindustrie gaat vanaf 2026 een steeds hogere prijs betalen voor zijn CO2-uitstoot. Op termijn wordt het gebruik van kolen onbetaalbaar.
Tata Steel trekt de broekriem al aan. Het bedrijf wil in IJmuiden 800 banen schrappen. En er wordt geen feest georganiseerd om het hoogovenjubileum te vieren, zegt een woordvoerder.
Sluiter hoopt dat de fabriek de vergroeningsslag snel kan maken. Voor de medewerkers, maar ook om de importafhankelijkheid van Nederland te verminderen. "Het bedrijf is ontstaan omdat er ontzettende tekorten waren in de Eerste Wereldoorlog. Daar had heel Nederland last van. Nu denkt iedereen: 'Staal wordt overal gemaakt.' Dat is zo, maar als het spaak loopt met de aanvoerlijnen heb je hier alsnog geen staal."
Maak binnen 1 minuut een gratis account aan en krijg toegang tot extra artikelen.
Gelieve een geldig e-mailadres in te geven.
Source: Nu.nl economisch