Provoceren: de Sloveense filosoof Slavoj Žižek kan het niet laten. Ook in zijn culturele voorkeuren komt zijn rebelse, communistische kijk op de wereld terug. Van apocalyptische series tot – misschien wel de enige – politicus in wiens bijzijn Žižek geen scheldwoorden gebruikt.
‘Hebben jullie hier toevallig Fanta?’, vraagt filosoof Slavoj Žižek (74) aan een medewerker van het Ambassade Hotel in Amsterdam. Nee, ze hebben alleen biologische limonade. Daar moet de wereldberoemde Sloveense communist niets van hebben. ‘Laat dan maar zitten. Ik drink tegenwoordig bijna alleen maar Fanta, vanwege de ontstaansgeschiedenis. Toen The Coca-Cola Company in nazi-Duitsland geen ingrediënten voor cola kon importeren, hebben ze Fanta als alternatief gemaakt. Geweldig, toch? Eigenlijk is het gewoon een nazidrankje!’
Žižek provoceert altijd, zelfs bij zijn drankkeuze. De Sloveen maakt om de haverklap smerige grappen en scheldt erop los. Als hij wordt gebeld tijdens dit interview, verontschuldigt hij zich door te zeggen: ‘Dat was mijn vrouw. Fuck her!’ Deze rebelse houding heeft hem een uitzonderlijke positie in de nogal stoffige wereld van de academische filosofie opgeleverd.
Žižek is een soort filosofische rockster. Zijn lezingen zijn een garantie voor volle zalen, en ook nu is hij de grote publiekstrekker op het Festival G10 van de economie, filosofie en de kunsten, waarvoor hij in Amsterdam is. Door zijn karakteristieke manier van praten (veel gesnuif, geslis en gepluk aan zijn neus) en zijn vele verwijzingen naar populaire cultuur (hij trekt verregaande filosofische conclusies uit een Kinder Surprise-ei), doen Žižek-fragmenten het daarnaast erg goed op YouTube en TikTok.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon (op velerlei terreinen) uit binnen- of buitenland ons gidst langs zijn of haar favorieten.
Je zou daardoor bijna vergeten dat Žižek een serieuze academicus is. Toch is de ‘Reus van Ljubljana’ een van de belangrijkste communistische denkers van onze tijd. Hij wordt graag gezien op conferenties, geeft les in Ljubljana, Londen en New York, en publiceert meerdere boeken per jaar. En hoewel ook zijn geschreven werk doorspekt is met grappige anekdotes, zitten daar altijd complexe filosofische theorieën achter verscholen.
Controversieel is hij ook. In het Amerikaanse tijdschrift The New Republic werd hij een ‘dodelijke nar’ genoemd. Op rechts vindt men hem een gevaarlijke revolutionair die tegen Stalin aanschurkt. ‘Maar natuurlijk ben ik geen stalinist. Ik ben niet gek’, werpt Žižek tegen. Ook aan de linkerkant van het politieke veld hebben ze problemen met de ‘ouderwets’ communistische Žižek, onder meer door zijn politiek incorrecte opmerkingen en zijn afwijzing van ‘identiteitspolitiek’. Zijn blik op de oorlog tussen Israël en Hamas heeft hem commentaar van alle kanten opgeleverd. Tijdens een lezing op de Frankfurtse boekenbeurs leidde zijn kritiek op de Israëlische regering ertoe dat mensen uit protest de zaal uitliepen, maar vanwege zijn harde veroordeling van Hamas kreeg hij ook verwijten uit het Palestijnse kamp.
Žižek zegt zelf weinig te snappen van de controverse rondom zijn persoon. ‘Ik vind mezelf vrij gematigd’, zegt hij schouderophalend. Wellicht vallen er zoveel mensen over hem heen omdat hij over elk onderwerp iets te melden heeft. Uiteraard is hij ook op de hoogte van de verkiezingswinst van de PVV. ‘Links Nederland heeft Geert Wilders een beetje verdiend’, vindt Žižek. ‘Ze hebben zich volledig vervreemd van de arme witte burger. Wilders speelt daar verschrikkelijk slim op in.’
Telkens als Žižek aan het woord is, verliest hij zichzelf in eindeloze monologen, waarin een anekdote over ijsmerk Häagen-Dazs (die merknaam blijkt een soort imitatie-Deens te zijn) moeiteloos kan overgaan in een verhandeling over de ontbossing van het Amazonewoud. Zo’n spervuur aan associaties en verwijzingen is fascinerend om naar te luisteren. Bovendien moet Žižek met al die kennis over populaire cultuur wel een zeer geschikte Weekendgids zijn.
Maar deze liefde voor vertellen levert ook enige problemen op voor een interview met een tijdslimiet. Dat weet Žižek zelf gelukkig ook. ‘Ik wil zo naar bed, dus jij moet tijdens dit interview mijn Stalin zijn’, zegt hij daarom. ‘Daarmee bedoel ik dat je zo autoritair als Stalin moet zijn. Als ik te ver afdwaal van mijn favorieten, moet jij met je vuist op tafel slaan. Houd me in het gareel. Afgesproken?’
Het lukt: de filosoof leidt ons binnen de tijd langs acht van zijn favorieten, van een Koreaans rijstgerecht tot een Boliviaanse politicus. Maar Žižek zou Žižek niet zijn, als hij de boel niet nog even zou ontregelen. ‘Je hebt nu een heleboel materiaal. Een slechte journalist zou gewoon opschrijven wat ik heb gezegd. Een goede journalist doet dat ook, maar plaatst mijn uitspraken in zo’n volgorde, dat het lijkt alsof ik precies het tegenovergestelde zeg van wat ik bedoelde. Dat is dus jouw taak. Succes.’
‘Na lezingen word ik vaak meegevraagd om wat te eten, om vervolgens altijd bij een Ghanees fusionrestaurant, of iets dergelijks, te belanden. Ik vind het verschrikkelijk dat een bepaald soort eten bij ‘links-zijn’ hoort. Geloof me, progressieve mensen schrikken soms oprecht als ik ze vertel wat ik lekker vind.
Mijn smaak is ook wel enigszins pervers. Ik houd van gefrituurde dingen, zoals Scotch eggs (ook wel bekend als een vogelnestje, red.), en simpele, zware kost. Centraal-Europees eten, bijvoorbeeld: vlees, aardappels, jus, enzovoort. En dan het liefst in grote hoeveelheden. Maar als iemand me vraagt wat ik elke dag zou kunnen eten, dan zou dat bibimbap zijn, een simpel Koreaans gerecht. Het bestaat uit gekookte rijst, groente, een gebakken ei en wat reepjes vlees. Meer heb ik niet nodig.’
‘Veel series over postapocalyptische samenlevingen zijn nogal dubbelzinnig. Aan de ene kant zijn ze extreem pessimistisch, aan de andere kant rechtvaardigen ze de bestaande structuren van onze samenleving. De nieuwe wereld wordt in deze series namelijk meestal toch weer gebouwd op een stevig kapitalistisch fundament. Iedereen zorgt voor zichzelf, vaak zelfs zonder de bemoeienis van banken en overheden.
Station Eleven heeft een betere blik op de wederopbouw van de wereld: de makers kijken naar de mogelijkheden die kunst en gemeenschapszin ons te bieden hebben. In de serie is het grootste deel van de mensheid verdwenen door een grieppandemie. Je volgt een groep toneelspelers, die rondtrekt om stukken van Shakespeare op te voeren voor de overgebleven mensen. Eigenlijk is de toon erg optimistisch, dat bevalt me. Waarom kunnen er geen mooie dingen ontstaan uit een apocalyps?’
‘Jazeker, nog een postapocalyptische serie: The Last of Us, over een wereld die is ingestort door een schimmel die mensen in zombies verandert. Alleen al omdat het enige dorpje dat goed functioneert in deze nieuwe wereld, expliciet communistisch is. Dat vinden de Amerikaanse bewoners trouwens moeilijk te accepteren.
Maar het interessantst vind ik de ethische keuzes van Joel, de hoofdrolspeler. Hij ontfermt zich over een meisje, maar is niet haar vader. Hij geeft gewoon om haar. Sterker nog, hij is bereid talloze mensen te vermoorden om te voorkomen dat ze in gevaar komt. Zelfs als de mensheid hiermee in gevaar wordt gebracht.
Veel mensen vinden dit een moreel foute, egoïstische keuze. Ik niet. Voor mij laat het juist zien wat de basis van ethiek is: liefde. En ik bedoel geen ‘universele’ liefde, waarbij je van iedereen evenveel houdt. Ethiek begint wat mij betreft bij het geven om één persoon: iedereen mag rotten, behalve die ene uitzondering. Pas als je dat voelt, kun je die liefde – en dus je ethiek – universeel proberen te maken.’
‘Bijna alle fictieboeken die ik tegenwoordig lees, zijn detectiveromans. Die zijn niet meer af te schrijven als ‘lagere literatuur’. De boeken van de Iers-Amerikaanse Tana French zijn daar een goed voorbeeld van. Oppervlakkig gezien volgen haar boeken een klassieke whodunit-structuur, maar French gebruikt deze vorm om te laten zien wat de problemen in Ierland zijn. We zien de klassentegenstellingen door de lens van een detective. In een andere vorm was dit een saai onderwerp geweest, maar met dit medium schetst French een ontzettend scherp en interessant beeld van deze misstanden.
Gek genoeg worden de beste detectiveromans altijd door vrouwen geschreven. Ik heb daar geen heldere verklaring voor. Mogelijk komt het doordat er altijd een bepaalde identiteit aan vrouwen wordt toegeschreven. Ze zijn altijd moeder, echtgenote, dochter, enzovoort. Daardoor zullen vrouwen zichzelf altijd de vraag stellen: waarom ben ik wie ik ben? Waarom heb ik deze identiteit gekregen? Misschien zorgt deze eeuwige twijfel ervoor dat vrouwen in het algemeen makkelijker een kritische afstand van de werkelijkheid kunnen nemen.’
‘Op muzikaal gebied ben ik ontzettend conservatief. Bijna alles wat ik interessant vind, gebeurde tussen 1965 en 1975. En dan bedoel ik niet alleen The Beatles en The Rolling Stones, maar ook de acid rock van Jefferson Airplane.
Ik ken eigenlijk amper dingen van na die tijd, behalve mijn grote liefde Rammstein. Ik was dus geschokt dat bepaalde idiote linkse mensen claimen dat Rammstein fascisme zou prediken. Wat een bullshit. Luisteren naar Rammstein is het beste medicijn tegen fascisme. Extreemrechtse mensen haten Rammstein juist. Die Geert Wilders van jullie zal er ook niets mee hebben, vermoed ik.
Kijk, Rammstein neemt inderdaad ‘totalitaire rituelen’ over, met hun kostuums en geschreeuw. Sterker nog, ze imiteren het fascisme op de meest extreme, fanatieke manier mogelijk. Maar dat zorgt er juist voor dat je inziet hoe lachwekkend en absurd het allemaal is. Eigenlijk doen ze hetzelfde als wat Charlie Chaplin in The Great Dictator doet met Adolf Hitler. Ze zetten het fascisme voor gek. Als je bang bent dat niet iedereen dat inziet, onderschat je de ‘gewone man’ ontzettend.’
‘Sergei Loznitsa, de regisseur van Maidan, een documentaire over de Maidan-revolutie, is een van mijn Oekraïense helden. Hij is helemaal pro-Oekraïne, maar spreekt zich ook uit tegen stommiteiten van Zelensky’s regering en Oekraïense fundamentalisten, zoals hun boycot van Russische films en muziek. Want door te doen alsof alles uit Rusland barbaars is, spreek je volgens Loznitsa eigenlijk dezelfde taal als Vladimir Poetin. Dat maakt hem niet bepaald geliefd in zijn land.
Toch is dezelfde Loznitsa verantwoordelijk voor het beste bewijs dat er geen nazi’s aan de macht zijn in Oekraïne, zoals Poetin en andere idioten verkondigen. Volgens hen was de pro-Europese Maidan-revolutie in 2014 namelijk een coup van neonazi’s en de CIA, die de huidige oorlog zou hebben veroorzaakt.
Als je dat gelooft, moet je maar eens naar Maidan kijken, waarvoor Loznitsa deze revolutie met een handcamera van binnenuit filmde. Dan zie je dat dit een zeldzame, wonderbaarlijke en authentieke volksopstand was, zoals we die zelden zien in Europa. Er waren niet alleen demonstraties, maar ook theater, publieke debatten en muziek. Maidan is een ongelooflijke documentaire over deze ongelooflijke gebeurtenis.’
‘Het leven is een complex netwerk van onverwachte, toevallige ontmoetingen. Er bestaat geen rode draad die onvermijdelijk leidt naar een vrolijk of tragisch einde. Dat laat Short Cuts van Robert Altman prachtig zien. De film speelt zich af in een welvarende buitenwijk van Los Angeles en volgt verschillende personages, die in principe niets met elkaar te maken hebben. Soms ontmoeten ze elkaar en ontstaat er iets moois, en soms juist niet. Een kind rent bijvoorbeeld een weg op en wordt doodgereden, maar de ouders raken op die manier wel bevriend met de chauffeur.
Stompzinnige mensen zien deze film als een portret van decadentie en wanhoop in een rijke wijk, die iets over de betekenisloosheid van het leven zegt. Bullshit. Je vindt juist betekenis in die gekke, willekeurige ontmoetingen, die je in Short Cuts ziet. Misschien kom je de liefde van je leven wel tegen, omdat je struikelt en zij je overeind helpt. Ja, er bestaat zoiets als ‘je lot’. Maar wat dat lot is, is volkomen toevallig en ontdek je altijd pas achteraf.’
‘Als linkse denker ontkom ik niet aan die ene, traumatische kwestie: dat geen enkele poging tot het vormen van een goedwerkende communistische staat is geslaagd. Ook in Cuba niet, en dat komt echt niet alleen door de Amerikaanse boycots.
Gelukkig is er een hoopgevend voorbeeld: Bolivia. De socialisten kwamen daar in 2005 aan de macht en werden in 2019 zelfs opnieuw verkozen, nadat er verkiezingen waren afgedwongen door tegenstanders. Dat is het ultieme bewijs dat ze nog steeds populair zijn. De belangrijkste ideoloog en beleidsmaker achter dit succes is voormalig vicepresident Álvaro García Linera.
García Linera wist na de verkiezingswinst op indrukwekkende wijze het leger aan boord te houden, mensen met kapitaal niet weg te jagen en toch de levensstandaard van gewone mensen te verhogen. Hij is een eerlijke, ingetogen man, die zich bewust is van de verleidingen van radicaal links en zich op een intelligente manier inzet voor de gewone burger. Ik heb uitzonderlijk veel respect voor hem: als we elkaar spreken, gebruik ik zelfs geen scheldwoorden.’
21 maart 1949 Geboren in Ljubljana, Slovenië (destijds Joegoslavië).
1967-1981 Studeert filosofie en sociologie aan de universiteit van Ljubljana. Behaalt daar een doctoraat in de filosofie.
1986 Behaalt een tweede doctoraat aan de Université Paris 8.
1989 Wereldwijde academische erkenning door zijn boek The Sublime Object of Ideology.
1988-1990 Is betrokken bij Sloveense democratiseringsbewegingen, onder meer The Committee for the Defence of Human Rights.
1990 Presidentskandidaat namens de politieke partij Liberale Democratie van Slovenië (LDS).
2006 Documentaire The Pervert’s Guide to Cinema.
2013 Briefcorrespondentie met de Russische activist en Pussy Riot-lid Nadezhda Tolokonnikova.
2019 Voert het debat Happiness: capitalism vs. marxism met de Canadese psycholoog en schrijver Jordan Peterson.
2024 Nederlandse vertaling van Heaven in Disorder verschijnt bij Starfish Books: Wanorde in de hemel.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden