‘Ironie, de meesteract waarmee de menselijke geest zijn superioriteit over de wereld vestigt’, schreef Ernest Renan in 1859. O, wat voelt het goed om een stuk over de nieuwe roman van Joost de Vries te beginnen met een citaat van een 19de-eeuwse Franse filosoof. Want: lekker highbrow, beetje snobby maar meteen ook maar bekennen dat ik verder weinig van Renan weet, want het moet wel sympathiek blijven; helemaal à la De Vries (1983), werkzaam bij De Groene Amsterdammer, medemaker van de gezellige podcast BoekenFM en het soort schrijver voor wie je het woord romancier wilt gebruiken.
Het citaat is bovendien treffend voor Hogere machten, De Vries’ vierde roman, waarin de ironie opnieuw alom aanwezig is. Eerder werk, zoals zijn debuut Clausewitz (2010) en de roman Oude meesters (2017), werd bevolkt door jongens die met een ironische levenshouding het echte leven, en dus échte gevoelens, handig uit de weg wisten te gaan. In Rustig aan, tijger (2020) werd deze levenswijze via verschillende verhalen over goedgebekte Randstedelijke millennials verder beschouwd en becommentarieerd.
Ook in Hogere machten zijn vrijwel alle personages weer uitermate eloquent, gevat, nonchalant én meesters van de ironie: ze hebben ironische gesprekken, spelen ironische spelletjes en gaan naar ironische feestjes zoals een Titanic-feestje ‘wat gewoon een feestje was, behalve dat iedereen doorweekte kleren droeg’.
Over de auteur
Bo van Houwelingen is sinds 2015 literair recensent voor de Volkskrant. Ze schrijft met name over nieuwe Nederlandse fictie.
Het is – in de boeken van De Vries maar ook in werkelijkheid – steeds de bourgeoisie die zo verzot is op een vlijmscherpe ironische omgangsvorm. Sterker nog: ironie is een van de instrumenten ter onderscheiding van die hoge burgerij. Met zoiets als het goed getimed optrekken van een wenkbrauw kan de mensheid in tweeën worden gekliefd: zij die het snappen en zij die het niet snappen.
Elizabeth van Elzenburg snapt het. Als dochter van een rijke koloniaal op Java snapt ze het al zo’n beetje sinds haar geboorte. Ze is een pretentieuze millennial – zij het uit de vorige eeuw, we zitten in 1933 – die dingen zegt als: ‘Ik ben op een oudtestamentische manier ongesteld, mam’, ‘Omijngod’ en ‘Biiiihiiitch’. Ze hongert naar kennis, naar avontuur, naar leven. En daar is dan James Willem Welmoed, hij snapt het ook, maar heeft het moeten leren en is zodoende een ongenaakbare diplomaat geworden, half Engels half Nederlands, stille wateren diepe gronden, van niemand onder de indruk behalve van háár, Elizabeth.
Samen snappen ze álles. Beter nog: ze ontstijgen het intellectuele en betreden de nauwelijks ontgonnen wereld van het gevoel. Vóélen dat je leeft, niet dénken dat je leeft, dat is voor de over-ironische, cerebrale mens iets bijzonders. Als ze elkaar voor het eerst vasthouden, in zee, is dat een haast baarmoederlijke beleving: ‘Ze had haar armen om zijn nek, hij hield haar vast, ze rustten uit op het wiegen van de golven. De minuten voelden als uren, horloges stonden stil. Geen seconde dacht Welmoed na over zichzelf, over alle rollen die hij voor zichzelf zag. Ook Elizabeth voelde geen verleden, geen context. Ze waren hier.’
Wat uiteraard niet wil zeggen dat ze nog lang en gelukkig leefden. Want Welmoed is getrouwd, Elizabeth gaat studeren in Oxford (‘Het idee was: wees onafgebroken indrukwekkend, zonder zelf ooit ergens van onder de indruk te zijn’) en bovendien zit de Tweede Wereldoorlog eraan te komen. ‘Witte wijn en kunstpraat, en ergens halverwege de avond werden Holland en België geblitzkriegd.’
Precies in zo’n zinnetje zit de achteloze schwung die de stijl van De Vries markeert. Hij is een zelfverzekerde verteller, het verhaal zo meester dat hij zich allerlei frivoliteiten kan permitteren. Opsommingen, een topdrie van ‘allerergste dingen van een etentje’, dialogen als tennisrally’s; pok-pok-pok, geen gedoe met overgangen die soepel of naturel moeten zijn, gewoon van je hopla, een beetje associatief ook, geintjes, ‘Alles went, ook een bombardement’, plus brieven, transcripties van een radio-interview en uiteraard een handjevol aforismen (‘Fantasieën van koningen zijn realiteiten in afwachting’) – altijd in het volste vertrouwen dat de lezer daar allemaal geen vraagtekens bijzet, want hé, hij is toch gewoon een goed verhaal aan het vertellen? En ja, dat is hij.
En toch is Hogere machten De Vries’ meest serieuze roman tot nu toe. Omdat hij zijn personages meerdere decennia volgt, móét het op een gegeven moment wel uit zijn met de spielerei – al was het maar omdat het anders een irritant, gevoelsarm boek was geworden. Elizabeth en Welmoed komen op een gegeven moment in conflict met hun beschaving; hoe kun je het ene moment rapporten lezen over oorlogsmisdaden en het volgende moment een sandwich zonder korstjes bestellen? Of op een feestje staan kletsen en het volgende moment je echtgenoot kwijt zijn?
In die zin gaat Hogere machten verder waar De Vries in eerder werk stopte: daar waar het leven helemaal doorleefd moet worden en ironie geen uitweg meer biedt, hoogstens een act is – een meesteract, om maar eventjes terug te grijpen op Renan – een sketch waarmee we beschavinkje spelen: kijk ons eens goed doorhebben hoe de wereld werkt. En ondertussen niets kunnen uitrichten tegen krachten die de werkelijke beschaving te gronde richten.
‘Dat was toch maar het wonderbaarlijke aan het bestaan: dat er telkens zaken belangrijker zijn dan de zaken die het belangrijkst zijn’, peinst Elizabeth als de Tweede Wereldoorlog is uitgebroken, een gedachte die net zo goed over onze tijd gaat. Kijk aan, subtiel verpakt engagement, laat dat maar aan Joost de Vries over.
Hogere machten is minder grappig, minder onstuimig en minder spannend dan eerder werk, maar wel een beter boek. De Vries is gegroeid, kiest een kalmer tempo zonder vaart te verliezen, deinst voor een beetje ernst niet meer terug en heeft tegelijkertijd de lichtheid niet verloren. Punten voor de beschaving.
Joost de Vries: Hogere machten. Prometheus; 304 pagina’s; € 24,99.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden