In films waren boekhandels al langer populair en steeds vaker duiken ze ook op in de literatuur. Waar komt die trend vandaan? Wat zijn terugkerende ingrediënten? En wat doet die kat toch steeds op het omslag?
Het is een de beroemdste liefdesverklaringen uit de moderne cinema: ‘I'm (also) just a girl, standing in front of a boy, asking him to love her.’ Plaats van handeling is een boekhandel, de centrale locatie van de romcom-klassieker Notting Hill, die dit jaar zijn vijfentwintigste verjaardag viert. De naam van de fictieve boekhandel waar de Londense boekhandelaar, gespeeld door Hugh Grant, de Amerikaanse filmster Anna Scott (Julia Roberts) heeft ontmoet, is The Travel Book Company. De filmwinkel was gebaseerd op de echte Travel Bookshop op Blenheim Crescent, nummer 13, een zijstraat van Portobello Road, in het hart van de kleurrijke Londense wijk Notting Hill. Met als kanttekening dat alle interieurscènes in een filmstudio werden gedraaid.
Een kwarteeuw na Notting Hill eist het type kleine, onafhankelijke boekhandel uit die film, met zijn door het leven getekende eigenaar, de kleurrijke klantenkring en het mysterieuze businessmodel, waarbij de tijd tot stilstand lijkt gekomen tussen de onberoerde boekenplanken, een hoofdrol op in de literatuur zélf. Het boekhandelboek is een literair genre geworden.
Over de auteur
Mark Moorman is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over series, fotografie en populaire cultuur.
Dit genre, met boeken uit alle culturen en taalgebieden, is om te beginnen te herkennen aan de geïllustreerde omslagen, met in veel gevallen een blik vanaf de straat in het interieur van een klein boekenpaleis. In de ogen van uitgevers moet er een enorme overlap zijn tussen mensen die graag over huisdieren (meestal katten) en over boekhandels lezen, want of er nu wel of niet een dier figureert in het boek, op het omslag is de afbeelding van een huisdier kennelijk de herkenningsmelodie. Zoals het silhouet van een eenzame figuur de lezer meteen in de thrillerhoek brengt. Het boekhandelboek zet stevig in op deze knusheidsfactor; neem een boek ter hand en je hoort vanzelf een kat spinnen.
Vorige week verscheen de Nederlandse vertaling van de Japanse bestseller Morisaki’s boekwinkel van Satoshi Yagisawa, met op de cover een kat op een stapel boeken. De roman verscheen oorspronkelijk in 2010 en werd in datzelfde jaar al verfilmd als The Days of Morisaki Bookstore. De Japanse film werd opgenomen in Jinbocho, de wijk in Tokio waar ook het boek speelt, bekend om zijn universiteiten, uitgevershuizen en, met meer dan tweehonderd winkeltjes, ’s werelds grootste concentratie van tweedehandsboekhandels.
In deze wijk belandt de 25-jarige Takako als haar wereld ineenstort. Haar verloofde (en collega) meldt dat hij met een ander gaat trouwen, waarbij in één klap haar huwelijk én haar baan verdwijnen, en alle wegen naar de toekomst lijken te zijn afgesloten. In een meer westerse setting lijkt een afgebroken verloving halverwege de 20 bepaald niet het einde van de wereld, maar Yagisawa maakt duidelijk dat de verbroken relatie een vernedering van formaat is, ook in het moderne Japan.
Takako krijgt de kans op een nieuw leven in het boekwinkeltje van haar oom Satoru, zelf in de steek gelaten door zijn vrouw. Als Takako wil, kan ze in ruil voor werk in een kamertje boven de winkel wonen. ‘Bijna onmiddellijk drong een muffe lucht mijn neus binnen. (…) Overal waar ik keek, zag ik boeken. Alles in de kleine, donkere ruimte, ongeveer zo groot als een achtmats-kamer, leek doordrongen van de geur van honderd jaar geleden.’ Satoru heeft zich gespecialiseerd in Japanse literatuur van de vroege 20ste eeuw. Takako merkt op dat ze van de meeste van deze schrijvers nog nooit heeft gehoord. Ze staat aan het begin van een ontdekkingsreis in dit bovenkamertje tussen de boeken, midden in een wijk die van zichzelf een boekeneiland is in de veeleisende metropool Tokio.
Terwijl ze haar liefdesverdriet van zich afschudt, keert ze langzaam terug naar de wereld, met een nieuw gevonden liefde voor het lezen van honderd jaar oude boeken en warme contacten met de wat excentrieke klantenkring. ‘Soms kan iets onverwachts een deur openen waarvan je helemaal niet wist dat hij bestond. (…) Het was of de boekenliefde die al die tijd diep in me had gesluimerd ineens met een grote knal tevoorschijn kwam.’ De ontwakende boekenliefde ontsluit ook een hernieuwde liefde voor het leven. En daarmee hebben we het hoofdthema van dit genre te pakken.
Morisaki’s boekwinkel staat model voor de thema’s die in de meeste boekhandelboeken zijn terug te vinden. Ik las de afgelopen weken The Storied Life of A.J. Fikry van de Amerikaanse Gabrielle Zevin (2014, vertaald als De verzamelde werken van A.J. Fikry, boekhandelaar), Boekhandel in de bergen van de Italiaanse Alba Donati (2022), The Cat Who Saved Books van de Japanse schrijver Sosuke Natsukawa (2017, vertaald als Het verhaal van de kat die boeken wilde redden), Welcome to the Hyunam-Dong Bookshop van de Koreaanse Hwang Bo-Reum (2022) en 84, Charing Cross Road van de Amerikaanse schrijver Helene Hanff (1970). Wat hebben deze boeken gemeen?
In de meeste boeken, fictie of non-fictie, is de boekwinkel een kleine, onafhankelijke zaak, die nauwelijks het hoofd boven water houdt. Maar voor de mensen die zich hier thuis voelen is de zaak het middelpunt van het universum met een sterk therapeutische component, een poging om in een stuurloze wereld een kleine gemeenschap te vormen. In het non-fictiedagboek Boekhandel in de bergen beschrijft dichter, vertaler en boekhandelaar Alba Donati hoe ze na een ‘hectisch’ leven in Florence terugkeerde naar haar geboortedorp Lucignana in Toscane, een bergdorpje waar 180 zielen wonen, om een boekwinkel te openen.
Ze wordt door de meeste mensen in het boekenvak voor gek verklaard, de zaak brandt na een tijdje zelfs deels af en ze moet zich door de coronalockdown worstelen. Maar ze creëert een kleine gemeenschap, met haar online klanten als een grotere beschermende ring. ’s Werelds mooiste uitzicht helpt in dit geval ook mee. Haar fraaie dagboek (en check vooral ook haar Instagram-account) is een mengeling van dorps- en familiekroniek met de alledaagse besognes van een boekhandelaar die een onmogelijke droom lijkt na te jagen. Het succes van haar dagboek heeft inmiddels haar boekhandel een stevig fundament gegeven, al was het maar vanwege de vele dagjesmensen die komen voor een selfie en met een stapel boeken naar huis gaan.
Het thema van de afgelegen winkel vinden we ook terug in Welcome to the Hyunam-Dong Bookshop van de voormalige softwareontwikkelaar Hwang Bo-Reum, een van de beste recente boeken in dit genre. Een roman die ongetwijfeld ook in de vorm van een Koreaanse film of serie tot ons zal komen. Net als Bo-Reum, die de techwereld in Seoul achter zich liet, heeft haar personage Yeongju een voorbeeldig leven als carrièrevrouw en echtgenote opgegeven. In Hyunam-Dong, een (fictieve) buitenwijk van Seoul, vindt de jonge vrouw een plek om een boekhandel en koffiezaak te beginnen, op een locatie die bepaald niet makkelijk te bereiken is, zoals de klanten niet nalaten haar te vertellen.
De eerste weken gaan in een roes voorbij, al was het maar omdat ze midden in haar meestal uitgestorven zaak beseft dat ze met het openen van de winkel haar leven nog lang niet op het goede spoor heeft. ‘The bookshop was like a wounded beast’, schrijft Bo-Reum, die in haar hoofdpersoon ongetwijfeld veel van de onzekerheid legt die ook haar moet hebben overvallen toen ze de veeleisende Koreaanse prestatiemaatschappij de rug toekeerde voor een schrijversbestaan.
De weg terug naar de wereld wordt ook hier via de boeken ingeslagen. Yeongju wil vooral romans lezen over mensen die zijn weggelopen van hun leven. Wij zouden zeggen: lees romans over mensen die een boekhandel hebben geopend. De inzichten uit de boeken verdrijven eerst het diepgewortelde verdriet en helpen vervolgens in langzaam groeiende cirkels de zaak, de klantenkring en deze afgelegen buitenwijk aan een nieuw hart.
Waar doen die zaken het van? En is dat bij fictieve zaken eigenlijk wel een thema? Een jaar voordat Notting Hill uitkwam, regisseerde de Amerikaanse schrijver Nora Ephron haar eigen scenario van You've Got Mail (1999), een romcom waarin chatrooms nog knusse plekken zijn, via een krakend modem te bereiken. En waarin Tom Hanks met de blik van nu een manipulerende stalker is, die bovendien Meg Ryan, een vrouw met een eigen zaak, te gronde richt.
De zaak in kwestie is The Shop Around the Corner, een populaire kinderboekhandel op Manhattan, die op een dag concurrentie krijgt van de megaboekhandel Fox Books van Tom Hanks. Het is een kwarteeuw later lastig om in het fictieve Fox Books de schurk van het verhaal te zien. De kapitalisten van Fox Books, die de hele tijd met ‘lage prijzen’ en ‘goede cappuccino’ dreigen, waren heel kleine jongens vergeleken met de online dreiging van Amazon & co., die in 1999 nog achter de horizon lag. De onweerstaanbare vormgeving van The Shop Around the Corner populariseerde ondertussen een bepaalde stijl voor kleine onafhankelijke boekhandels, die tot op de dag van vandaag Nora Ephron mogen danken voor het aan haar verbeelding ontsprongen boekenparadijs.
In 84, Charing Cross Road (1970), het oerboek van het hele genre, gaat het voortdurend over schaarste en geld. De Amerikaanse schrijver Helene Hanff begon in 1949 een decennia durende briefwisseling met de boekhandelaren van Marks & Co. Booksellers, die op het bekende Londense adres zaten, te midden van vele andere boekenzaken. Zo scherp en geestig als Hanff was, zo gereserveerd en Brits was aanvankelijk boekhandelaar Frank Doel. Hun gedeelde liefde voor mooi ingebonden klassiekers stond aan het begin van een warme vriendschap, die tragisch genoeg nooit tot een ontmoeting zou leiden, omdat Doel (in de verfilming gespeeld door Anthony Hopkins) zou overlijden voordat Hanff zich een trans-Atlantische vlucht kon permitteren.
Ook The Storied Life of A.J. Fikry van Gabrielle Zevin werd al verfilmd (2022). Het boek, dat al in 2014 verscheen, is een tweede leven begonnen nu Zevin in 2022 een van de bestsellers van het jaar schreef met haar Tomorrow, and Tomorrow, and Tomorrow. Fikry is de eigenaar van Island Books, de enige boekhandel op Alice Island, een fictief eilandje voor de Amerikaanse kust; hij is net weduwnaar geworden en zijn zaak dreigt ten onder te gaan, al was het maar omdat hij zich op geen enkele manier aan de smaak van zijn klanten wil aanpassen.
En dan wordt, in het begin van de roman, de zeer waardevolle eerste druk van de dichtbundel Tamerlane van Edgar Allen Poe gestolen, waarvan Fikry’s hele pensioenplan afhing. Op dit dieptepunt in zijn leven wordt er bij wijze van deus ex machina een 2-jarig meisje te vondeling gelegd in zijn winkel, een gebeurtenis die we met geruststellende zekerheid een omslagpunt in het leven van de boekhandelaar en zijn zaakje mogen noemen. Zevin beschrijft de geboorte van een schrijver die tussen de boeken opgroeit en de renaissance van een kleine boekenwinkel die een geïsoleerde gemeenschap een cultureel centrum geeft. Geen wonder dat dan ook de liefde een herkansing krijgt.
De inrichting van de meeste kleine boekhandels zoals ze worden beschreven in het boekhandelgenre lijkt veel te danken hebben aan een aantal archetypische filmboekhandels, met Embryo Concepts in het New Yorkse Greenwich Village uit de Hollywood-klassieker Funny Face (1958) voorop. Hier ontdekt een modefotograaf (de 58-jarige Fred Astaire) een boekenmeisje (de 28-jarige Audrey Hepburn) te midden van lezende beatniks, en sleept hij haar mee naar Parijs om topmodel te worden; hij bevrijdt haar van een stoffig leven gewijd aan de muf ruikende letteren, is hier de suggestie. Met als bijvangst dat hij nu een dertig jaar jongere vriendin heeft.
Embryo Concepts, dat zich in werkelijkheid in een studio in Hollywood bevond, was een typisch filmstudio-concept van een boekhandel, met in leer gebonden folianten tot aan het plafond en bevolkt met lichtschuwe, excentrieke types. Het is niet ondenkbaar dat de artdirectors inspiratie putten uit de beroemde boekwinkel Shakespeare & Co., die in 1951 in Parijs werd opgericht en het hoofdkwartier van de Amerikaanse kunstenaars en schrijvers overzee werd, en daarmee de beroemdste boekhandel van dat decennium. Die boekhandel ziet er, van binnen en buiten, nog altijd uit als de droom van iedere artdirector.
Zo’n zaak treffen we ook aan in Het verhaal van de kat die boeken wilde redden (2017) van Sosuke Natsukawa, waarin een schooljongen de tweedehandsboekenzaak van zijn grootvader erft: afgelegen locatie, klassieke meesterwerken tot aan het plafond, mysterieus economisch model – driemaal een vinkje. De boekhandel is hier niet alleen de figuurlijke toegang naar een belezen en beter leven, maar via de eindeloze boekenkasten achter in de zaak ook een letterlijke poort naar een ander universum waar de jongen samen met een pratende kat (laten we Natsukawa Murakami-light noemen) verschillende missies onderneemt.
De cultus van de knusse boekhandel als schuilplaats in een overvolle wereld heeft inmiddels, ook buiten de literatuur om, wat verrassende vertakkingen gekregen. We zitten midden in een rage met bouwdozen, die vaak het interieur van een boekhandel bevatten. Sommige varianten kun je als schilderachtige winkeltjes tussen je boeken zetten, poppenhuizen voor volwassen lezers, inclusief verlichting, de zogenaamde book nooks.
In 2020 verscheen een nieuwe Lego-bouwdoos in de lopende City-serie. De doos met serienummer 10.270, inmiddels uit de handel, was de Bookshop, een combinatie van een drie verdiepingen tellende winkel en een aangrenzend laat-19de-eeuws huis. In 2.504 stukjes en vijf minifiguren werd hier een hele intieme en aantrekkelijke boekenwereld gebouwd, inclusief het droomhuis waar je als boekhandelaar zou willen wonen. In de etalage van de boekhandel was plaats voor één boek: Moby Brick staat er op de cover.
De minifiguren moeten we zien als een poging van de Deense speelgoedfabrikant om een archetypisch boekentype te ontwerpen, niet eens zo heel anders dan de lezende beatniks uit Funny Face. Wij zouden graag een romcom zien waarbij de vrouw met wilde krullen en een paars vest eerst de man met het grijze ringbaardje ontmoet, maar er uiteindelijk vandoor gaat met de vrouw met het degelijke kapsel en de bruine trui.
Hoe liep het af met The Travel Bookshop, waar de boekhandel van Hugh Grant in Notting Hill was gevestigd? Een scène in het begin van de film waarin een klant achtereenvolgens om boeken van Dickens, een thriller van John Grisham en Winnie de Poeh vraagt, ondanks herhaalde en steeds wanhopiger tegenwerpingen van boekhandelaar Grant dat hij alleen reisboeken verkoopt, geeft aan dat de scenarioschrijver ook vraagtekens plaatste bij dit economisch model.
In 2011 werd The Travel Bookshop verkocht aan een nieuwe eigenaar die vol inzette op de winkel als bekende filmlocatie. Tegenwoordig heet de zaak op het beroemde adres The Notting Hill Bookshop. Toeristen vragen voor de grap nog weleens om ‘boeken van Dickens’, maar er gaat ook geen maand voorbij zonder een huwelijksaanzoek tussen de schappen. En je kunt natuurlijk altijd nog een ‘I’m just a girl’-ijskastmagneet kopen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden