Albergen was de eerste plek in Nederland waar de vestiging van een asielzoekerscentrum opgelegd zou worden. Dat viel slecht in het Twentse dorp. Omwonenden verzetten zich met hand en tand – en blijken anderhalf jaar later ‘alleen maar bozer’ geworden.
De bedden van het beruchte ‘asielhotel’ in Albergen zijn nog altijd onbeslapen. Maar om te benadrukken dat met de komst van een azc ‘veel zal veranderen’, betoogt de advocaat dat in Albergen ‘buurmeisjes in de zomer in bikini van de ene tuin naar de andere hoppen om daar gebruik te maken van het zwembad van een vriendinnetje’. Om vervolgens te concluderen: ‘Als er asielzoekers worden geplaatst in hotel ’t Elshuys, zal dat niet meer kunnen.’
Het is oktober en in een nagenoeg lege rechtszaal in Almelo vindt de zoveelste veldslag plaats tussen de bewoners van Albergen en de gemeente Tubbergen over de komst van een asielopvang. De inzet van vandaag: voor elkaar krijgen dat gemeente-, rijks- en COA-medewerkers onder ede mogen worden gehoord. Zo willen bewoners ontrafelen op wie ze de door hen verwachte waardedaling van hun huis kunnen verhalen.
Sommige omwonenden hebben al kosten gemaakt om hekken om hun erf te laten plaatsen en beveiligingscamera’s op te hangen. Volstrekt logisch, betoogt hun advocaat – een buurtgenoot – tijdens de rechtszaak. ‘Iedereen is op de hoogte van de berichten in de pers omtrent de overlast die rond de asielzoekerscentra plaatsvindt door bewoners daarvan.’
Albergen was de eerste plaats in Nederland waar de vestiging van een asielzoekerscentrum opgelegd zou worden, zei (nu demissionair) staatssecretaris Eric van der Burg (VVD, asiel) in augustus 2022. Het was de zomer waarin asielzoekers buiten sliepen in Ter Apel. In een uiterste poging duikende gemeenten aan het werk te zetten en een einde te maken aan het gesleep met asielzoekers, greep hij voor het eerst naar dwang.
In Albergen viel dit niet goed. ‘Noaberschap’ – Twents voor je nabije buren in raad en daad bijstaan – hebben ze in het dorp hoog in het vaandel staan. Maar tegen hun nieuwe buur, het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA), verzetten omwonenden zich sindsdien met hand en tand.
Wat een snelle klap moest worden, is uitgemond in een slepende strijd. Dat komt mede door de organisatiekracht van een kleine groep felle tegenstanders. Dat werd afgelopen vrijdag nog eens gedemonstreerd. Toen hun gemeente Tubbergen bekendmaakte dat de omgevingsvergunning die het COA nodig heeft voor de verbouwing van het hotel eindelijk is verstrekt, kondigden omwonenden direct aan bezwaar te zullen maken.
Behalve de juridische weg volgen, zijn er ook tegenstanders die het recht in eigen hand nemen. Na eerder vandalisme werd vorige week ontdekt dat het asielhotel is beschoten. Waarschijnlijk met een luchtbuks.
In zijn werkkamer met uitzicht op het asielhotel zit John de Vries een paar maanden eerder naast twee buurtgenoten, de een nog kwader dan de ander. ‘Je wordt alleen maar bozer dat je nog steeds niet gehoord wordt’, zegt De Vries, met wie de Volkskrant al eens sprak. ‘Iedere dag als ik de hond uitlaat, word ik er weer aan herinnerd. Het is een gezwel dat aangroeit.’
Net als veel andere tegenstanders uit het dorp willen de twee in het kantoor van De Vries niet met naam in de krant, omdat zij menen dat hun verzet ten onrechte met racisme wordt geassocieerd. Ze zijn niet tegen asielzoekers, benadrukt het drietal nog maar eens.
‘We willen wel, als het maar veilig gebeurt’, zegt De Vries, een oud-marechaussee die tegenwoordig handelt in outdoorspullen en graag mag bushcraften – eropuit trekken om in de natuur te overleven. ‘Maar de gemeente luistert niet en komt beloften niet na.’
De relatie werd onmiddellijk verstoord toen het dorp die augustusdag in 2022 plots in het nieuws kwam. Het COA bleek landhotel ’t Elshuys, het middelpunt van een buurtje in het buitengebied rond Albergen, te hebben aangekocht voordat de 150 direct omwonenden ervan wisten. Er zouden ‘met dwang’ driehonderd asielzoekers komen, luidden de eerste berichten.
Toch is echte dwang nooit toegepast in Albergen. Ermee dreigen bleek genoeg. De gemeente, het Rijk en het COA kwamen al snel overeen dat de opvang er zou komen, maar kleinschaliger. Honderd plekken voor asielzoekers en vijftig voor statushouders.
Het Rijk zag na deze afspraak af van het ‘overrulen’ van de gemeente bij het verlenen van de vergunning. En zo bleef een dwangmiddel uit het omgevingsrecht – voor ‘projecten van nationaal belang’ – ternauwernood op de plank liggen. Om te voorkomen dat dit onorthodoxe middel voor asielopvang ooit ingezet hoeft te worden, is de Spreidingswet bedacht. De wet, die dinsdagavond door de Eerste Kamer werd goedgekeurd, gaat gemeenten verplichten naar rato asielopvang te regelen.
De direct omwonenden, van wie sommigen in de bouw werken, wisten wel raad met de standaardvergunningaanvraag die alsnog via de gemeente liep. Ze betrapten het COA twee keer op onvergunde bouwwerkzaamheden, wat het opvangorgaan 15 duizend euro kostte.
Behalve het aanvechten van de vergunning willen de tegenstanders, die zich hebben verenigd in Stichting Democratisch Recht Albergen, de gemeente ook houden aan eerdere beloften. Tubbergen suste de inwoners die bewuste zomer door te zeggen dat de buurt schadeloos zou worden gesteld. Ook zou het azc maximaal tien jaar bestaan. Die beloften zijn niet terug te vinden in de bestuursovereenkomst die de gemeente in december met het COA sloot.
Althans, niet exact. ‘Een financiële regeling met het Rijk zodanig dat de gemeente Tubbergen en haar inwoners op geen enkele wijze financiële nadelen van deze opvang ondervindt’, staat er. Maar bonnetjes declareren voor individuele kosten kan niet. Laat staan eventuele waardedalingen aan huizen compenseren. De 145 duizend euro die is vrijgemaakt, is alleen bedoeld voor initiatieven die ‘de sociale cohesie in Albergen’ versterken.
De einddatum van tien jaar staat wel in de overeenkomst, maar voor de omwonenden niet expliciet genoeg. Vandaar dat ze hun gemeente voorlopig nog in de rechtszaal treffen, om voor elkaar te krijgen dat na tien jaar het azc zeker weten geen doorstart maakt.
Het verzet in Albergen is geen uitzondering. Sinds 2019 zoekt het COA volop naar nieuwe locaties, het liefst voor de duur van twintig tot dertig jaar. Vanuit het perspectief van de opvang biedt dit legio voordelen: lagere kosten, betere leefomstandigheden, duidelijkheid voor omwonenden en niet iedere zoveel jaar in discussie met de gemeente. Voordelen die lokale bestuurders blijkbaar niet zien, want bijna geen enkele gemeente steekt haar vinger op voor zo’n langdurig azc.
Geschikte locaties zijn er zat, zegt het COA. Maar de bestuurlijke wil ontbreekt vaak. En dan grenst een potentieel azc ook altijd weer aan iemands achtertuin. 40 procent van de Nederlanders vindt een azc met honderd bedden in zijn buurt niet acceptabel, blijkt uit recent onderzoek dat I&O Research voor de Volkskrant deed. Ruim eenderde vindt het alleen acceptabel als er aan een aantal voorwaarden wordt voldaan.
‘De aantallen moeten proportioneel zijn’, is een veelgehoorde eis. Of: tijdelijke opvang kan, permanente niet. Daarnaast willen de meeste respondenten, net als in Albergen, alleen bepaalde groepen asielzoekers opvangen. Het gaat dan om ‘echte vluchtelingen’, oorlogsvluchtelingen, statushouders of gezinnen – ‘en geen veiligelanders’, schrijven de onderzoekers.
Het COA kan op dat soort verzoeken niet ingaan, zegt Huub Wilbrink, capaciteitsadviseur van de organisatie. ‘Wij proberen toezeggingen over wie er in het azc komt wonen echt zo veel mogelijk te beperken’, zegt hij. Het zou andere gemeenten, die dat soort eisen niet stellen, met ‘een vervelende mix’ opzadelen.
Alleen kleine locaties openen is ook lastig. Daar heeft het COA het personeel en de financiële middelen niet voor, zegt Wilbrink. ‘Dan zouden we terug moeten naar het ministerie voor meer geld.’ Tegelijkertijd realiseert het COA zich dat zulke locaties het draagvlak kunnen vergroten. Dit jaar experimenteert het opvangorgaan daarom met twintig kleinere locaties, om te zien of het toch financieel uit kan.
Voorlopig is dat toekomstmuziek, en zit er nog licht tussen de opdracht die het COA heeft en wat veel Nederlanders in hun omgeving willen, zoals de verkiezingswinst van de PVV nog maar eens bewees.
Zodra de zoeker van het COA zich op een dorp, stad of gemeente richt, ontstaat daarom geregeld eenzelfde dynamiek. De hardliners, die faliekant tegen zijn, verenigen zich. Er worden dossiers bijgehouden, advocaten ingehuurd of bezwaarprocedures gestart. Het gebeurde afgelopen jaar onder meer in Petten, waar het COA een tijdelijke locatie permanent wilde maken. Maar ook in Uden, Santpoort-Zuid, Den Hoorn, Oldebroek en natuurlijk in Albergen, waar het verrassingselement nog meer kwaad bloed zette.
In het kantoor in Albergen ligt een mapje op tafel met de opbrengst van anderhalf jaar speurwerk. De Vries heeft niet stilgezeten. Zo vroeg hij informatie op bij de politie over de incidenten bij het azc in Almelo, om te weten welke ‘interactie’ hij van zijn nieuwe buurman kan verwachten.
‘Ze zeggen eerst: we houden niets bij.’ Nadat hij bezwaar had aangetekend tegen dat antwoord, kreeg hij een ‘dermate verknipte’ lijst dat hij de politie helemaal niet meer vertrouwt. ‘Aangiften waarover wij hadden gehoord, kwamen er niet in voor.’
De Vries is ervan overtuigd dat de werkelijke ervaring van bewoners rondom azc’s wordt verdoezeld. Hij heeft contact met omwonenden van (potentiële) opvanglocaties in Schalkhaar, Budel, Ter Apel, Twello, Assen en Zutphen. ‘Als ik kijk naar alle informatiesnippers die ik heb ontvangen – waarvan het meeste niet meer in de media komt – dan zie je gewoon dat zo verschrikkelijk veel gemeenten en dorpen overlast ondervinden.’
Na een jaar praten met de gemeente vertrouwt de oud-marechaussee er niet op dat de veiligheid zal worden gewaarborgd. Voorstellen voor een onafhankelijk meldpunt voor overlast of extra politie-inzet werden allemaal door de gemeente in de wind geslagen, zegt hij. Alle gesprekken waren voor de bühne, is zijn conclusie. De gemeente gaat niet in op die aantijging. Het zegt alleen dat het veiligheidsplan voor het azc wordt afgestemd in samenspraak met politie, COA en OM.
Het COA benadrukt dat het op veruit de meeste van hun 230 locaties goed gaat. Over ongeregeldheden zegt Wilbrink, de capaciteitsadviseur: ‘De criminaliteitscijfers rond azc’s wijken niet af van de landelijke cijfers.’ Dit blijkt ook uit recent onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid.
Maar in het kantoor van De Vries was alle vertrouwen in instanties en cijfers rond azc’s al vervlogen na de dreiging met dwang, waarin de gemeente in hun ogen te gemakkelijk meeging. Want waarom verklaarde hun gemeente de locatie eerst ‘ongeschikt’, om er vervolgens toch een vergunning voor te verlenen?
‘Russische praktijken’, zegt een van de anonieme aanwezigen. ‘De democratie wordt voor mijn ogen met voeten getreden.’ Het college van de gemeente Tubbergen ziet vooral een gewijzigde vraag vanuit het COA, laat het in een reactie weten. Waar het eerste verzoek driehonderd plekken betrof, zijn er nu nog maar 150 gepland.
Of de bewoners een punt hebben met hun bezwaren, zal dit jaar blijken. Waar de advocaat van de gemeente in de rechtbank in Almelo vooral een verhaal hoorde in de trant van: ‘Wij zijn tegen een azc en tegen de gemeente, en dat willen wij hier nog eens naar voren brengen’, ging de rechtbank mee met de bewoners.
Eind november oordeelde de rechter dat ambtenaren onder ede gehoord mogen worden. Tot april hebben de tegenstanders met hun Stichting Democratisch Recht Albergen de tijd om een lijst met namen door te geven. Daarna zullen de verhoren, van ‘gemiddeld zestig minuten’, worden ingepland.
Als het aan het COA ligt, zijn tegen die tijd de bedden in het asielhotel bezet, laat een woordvoerder weten. ‘Het streven is nog steeds dat we in maart opengaan in Albergen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden