Richard van Zwol wond er maandag geen doekjes om: aanstaande kabinetten moeten zich actief inzetten om de Nederlandse bevolkingsgroei af te remmen zodat de huidige ‘welvaart wordt behouden’. Dat kan met name door een rem te zetten op migratie. Een maximaal ‘migratiesaldo van 40- tot 60 duizend mensen per jaar’ is voor Nederland het ideale scenario van ‘gematigde groei’. Dat betekent een forse vermindering van het huidige aantal migranten dat zich in Nederland vestigt.
Van Zwol is voorzitter van de onafhankelijke Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 die naar eigen zeggen ‘puur op basis van de feiten’ heeft onderzocht wat de komende drie decennia de maatschappelijke gevolgen zijn van de Nederlandse bevolkingsgroei. Het gaat onder meer om de gevolgen voor de economie, de fysieke leefruimte en voorzieningen zoals onderwijs, zorg, de infrastructuur en de sociale zekerheid.
Over de auteur
Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Het is de bedoeling van de commissie om daarmee een basis te leggen voor het beleid in de komende jaren en daarmee uit te stijgen boven de lijnen van de partijpolitiek. De Tweede Kamer heeft zelf om het onderzoek gevraagd. De wens om een eerlijk antwoord te krijgen op de vraag hoe vol Nederland eigenlijk is en welke bevolkingsaantallen nog behapbaar zijn, leeft al zeker sinds 2018 breed in de Kamer. ‘Er is geen enkel excuus meer om het niet over bevolkingsgroei te hebben’, erkende onder andere minister Hugo de Jonge van Volkshuisvesting maandag toen hij namens het demissionaire kabinet het rapport van Van Zwol in ontvangst nam.
De staatscommissie schetst in het 407 pagina’s tellende rapport drie scenario’s voor de Nederlandse bevolkingsgroei, elk met hun eigen gevolgen.
Mocht Nederland een asielstop invoeren – zoals bijvoorbeeld Geert Wilders’ PVV wil – dan zal de huidige bevolking van ongeveer 18 miljoen inwoners automatisch krimpen. Nederlandse vrouwen krijgen te weinig baby’s om voor voldoende natuurlijke aanwas te zorgen. Er gaan momenteel meer mensen dood in Nederland dan er worden geboren.
Hoewel ‘nulgroei’ voor sommige politici aanlokkelijk klinkt, heeft het negatieve gevolgen voor de economie. Door vergrijzing zal de omvang van de beroepsbevolking afnemen. Daardoor stagneert de productiviteit en wordt de economische groei afgeremd. Hierdoor komt het inkomen per hoofd van de bevolking onder druk te staan. De daling van de welvaart wordt nog versterkt omdat de uitgaven voor ouderenzorg en sociale zekerheid (zoals aan een AOW-uitkeringen) enorm zullen stijgen.
Een oplossing is technologie inzetten om de bevolkingskrimp gedeeltelijk op te vangen. Robots zouden bijvoorbeeld in fabrieken kunnen werken om de productiviteit te verhogen. Maar daarmee zijn zeker niet alle problemen opgelost. Want sommige sectoren zijn nou eenmaal lastig te automatiseren. Neem arbeidsintensieve sectoren zoals het onderwijs en de zorg; daar zullen de personeelstekorten de komende drie decennia alleen maar oplopen. ‘Een bijkomende ontwikkeling in dit scenario van bevolkingskrimp is dat het relatief kleine aantal mensen in de werkzame leeftijd in hun eigen netwerk meer hulp en mantelzorg zal moeten bieden’, concludeert de staatscommissie.
Het scenario van bevolkingskrimp zal wel gunstig zijn voor de fysieke leefruimte; mensen zullen minder dicht op elkaar gepakt wonen en er is meer ruimte voor de natuur. Daar staat tegenover dat krimp weer ongunstig is voor het voorzieningenniveau in met name kleinere dorpen. Daar zullen bijvoorbeeld scholen moeten sluiten vanwege personeelstekorten. Ook leegstand van woningen en winkels kan op termijn leiden tot verslechterde leefbaarheid van wijken. Het kan uitmonden in een neerwaartse spiraal waarbij jonge, ondernemende mensen vertrekken, waardoor de krimp en vergrijzing verergert. In landen als Bulgarije en Roemenië is dat al gaande, zeker op het platteland.
Tegenover het perspectief van nulgroei staat het scenario van heel snelle bevolkingsgroei. Als de overheid nu niet ingrijpt, zal dat gebeuren. Dan groeit de huidige bevolking van ongeveer 18 miljoen in een kwart eeuw tot 23 miljoen inwoners. Dat is razendsnel. Ter vergelijking: sinds het jaar 1900 duurde het telkens zo'n vijftig jaar voordat de bevolking met 5 miljoen groeide. De hoge groei, aldus de staatscommissie, zal vooral door een hoog migratiesaldo komen.
Zo’n snelle groei heeft grote gevolgen. Ten eerste zal de vraag naar publieke voorzieningen exploderen, zoals de vraag naar onderwijs. Tegelijkertijd groeit het arbeidsaanbod waardoor de tekorten in onderwijs en zorg kunnen worden verlicht. De staatscommissie tekent hier wel bij aan dat het ligt aan ‘de samenstelling en kwalificaties van migranten’ of zij in voldoende mate kunnen bijdragen aan het oplossen van deze personeelstekorten.
Zonder overheidsbeleid zullen migranten in 2050 ongeveer een kwart van de bevolking vormen. ‘Dat kan op uiteenlopende manieren worden beoordeeld’, stelt de staatscommissie, ‘maar de gevolgen van de sociale cohesie van zo’n omvangrijke migratie moeten worden meegewogen’. Met andere woorden: als niet iedereen dezelfde cultuur heeft of dezelfde taal spreekt, dan voelt niet iedereen zich per se nog verbonden met elkaar of verantwoordelijk voor elkaar.
Het grootste probleem bij snelle bevolkingsgroei is echter het woningtekort. Er zal een extra vraag naar 2,5 miljoen woningen zijn indien de migratiecijfers zich blijven ontwikkelen zoals nu. Minister De Jonge benadrukte maandag dat de huidige woningopdracht van bijna 1 miljoen woningen tot 2030 al een forse is en dat er weinig mensen zijn die denken dat daar nog wel een schepje bovenop kan. Kortom, de woningbouw kan de migratie niet bijbenen. ‘Het thema bevolkingsgroei is lang als iets rechts gezien’, zei De Jonge. ‘Maar je kunt hier niet omheen blijven lopen. Er zijn mensen die denken dat we kunnen doorgaan zoals nu. Maar dat kunnen we niet aan.’
Voor de economie kan een snelle bevolkingsgroei overigens wel een gunstig effect hebben, omdat er hoe dan ook meer arbeidsaanbod komt en er ook meer consumenten zijn die spullen willen kopen.
Alles overziend biedt een gematigde bevolkingsgroei tot 19 à 20 miljoen inwoners in 2050 de beste uitkomsten voor Nederland, vindt de staatscommissie. Dan blijft de economie draaien en tegelijkertijd blijft ook de druk op de voorzieningen behapbaar.
De bevolkingsgroei kan volgens de staatscommissie het beste worden geremd door grip te krijgen op migratie, omdat dit de grootste oorzaak is van de bevolkingsgroei. ‘We moeten keuzen maken over migratie’, stelt voorzitter Van Zwol. ‘Dat is nodig om op langere termijn onderwijs, zorg, wonen en sociale zekerheid voor iedereen in Nederland toegankelijk te houden.’
De commissie adviseert de overheid om een ‘consistente langetermijnvisie’ te ontwikkelen op migratie en een aanpak die ‘meerdere kabinetsperioden’ beslaat. Dit betekent dat politici ‘scherpe keuzen’ moeten durven maken om migratie af te remmen. Zij zullen het moeten aandurven om concrete ‘bandbreedten’ te noemen van migrantenaantallen die Nederland kan opnemen. ‘Zonder getal weet je niet waar je op moet aankoersen’, zei Van Zwol maandag in een toelichting. Daarbij moet gekeken worden naar zowel gezinsmigratie (momenteel de grootste categorie, namelijk 33 procent van het totaal), arbeidsmigratie (25 procent), studiemigratie (15 procent) als asielmigratie (12 procent).
De hoe-vraag wordt minder goed uitgewerkt in het rapport. De commissie heeft veel vertrouwen in het recent gesloten asielakkoord van de Europese Unie, waarbij het plan is dat asielzoekers die weinig kans maken op een verblijfsvergunning in speciale centra aan de buitengrenzen van de Europese Unie een versnelde asielprocedure afwachten.
Opvallend is ook dat de commissie benadrukt dat nul migratie dus niet verstandig is voor Nederland. Bepaalde arbeidsmigratie zal nodig zijn om ‘de meest pijnlijke arbeidsmarkttekorten’ op te lossen. De staatscommissie adviseert om overheidsbeleid te ontwikkelen zodat ‘geschikte arbeidsmigranten’ voor specifieke sectoren actief kunnen worden aangetrokken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden