De loting zette de bijzondere verhouding op het podium van dorpshuis De Moriaan extra in de verf. De winnaar van vorig jaar, de Nederlandse topschaker Anish Giri (29), neemt zaterdagmiddag op het Tata Steel Schaaktoernooi plaats tegenover de viervoudig wereldkampioen bij de vrouwen, de Chinese Ju Wenjun (32). Hij blijft na haar openingszet even roerloos voorovergebogen zitten, zij nipt aan een glaasje water.
Slechts een keer eerder, in 2016, bezetten vrouwen vier van de 28 plekken in Wijk aan Zee. Naast de masters zitten dit jaar Dronavalli Harika (33) en Divya Deshmukh (18), beiden uit India, en het Nederlandse talent Eline Roebers (17) in de rij van de challengers, het een-na-hoogste niveau, tegenover mannelijke collega’s.
Over de auteur
Rob Gollin schrijft sinds 2016 over sport voor de Volkskrant, vooral over wielrennen. Eerder was hij algemeen verslaggever, kunstverslaggever en correspondent in België.
Vanzelfsprekend is zo’n vertegenwoordiging niet. Het lukt weinig vrouwen aansluiting te vinden bij de top in het schaken, toch bij uitstek een sport waarin fysieke verschillen er niet toe zouden moeten doen. De eerste vrouw op de wereldranglijst, Hou Yifan uit China, staat 115de. Mannen domineren.
Hoe het komt? Lees en huiver wat niet de minsten zeiden over de vaardigheden van vrouwen aan het bord. Schaakgenie Bobby Fischer in 1963: ‘Ik neem aan dat ze gewoon niet zo slim zijn.’ Vijfvoudig wereldkampioen Garri Kasparov tegen Playboy in 1989: ‘Vrouwen zijn zwakkere strijders.’ De Britse grootmeester Nigel Short in 2015: ‘Mannen zijn geprogrammeerd om betere schakers te zijn dan vrouwen’.
Volgens toernooidirecteur Jeroen van den Berg is het altijd de bedoeling minstens twee vrouwen te laten deelnemen. Voor de challengers lukt dat geregeld, voor de masters is het aanzienlijk lastiger. ‘Qua rating komen ze eigenlijk niet in aanmerking.’ Hij strikte Ju tijdens een toernooi in India. ‘Ze had al eerder gezegd dat ze graag wilde komen. Het is moedig dat ze de strijd durft aan te gaan.’
Haar komst leidde tot veel enthousiasme in zijn team en bij de sponsor. Konden het er niet meer worden? ‘Toen heb ik gezegd: laten we doorknallen. Zo kwamen we op vier.’ Op het toernooi waren eerder topspeelsters actief. Hou Yifan en Judit Polgár deden ieder vijf keer mee. De Hongaarse eindigde in 2003 als tweede.
De vraag naar het waarom van de langdurige afwezigheid van vrouwen in de top houdt ook de Nederlandse schaakbond bezig. Die liet onlangs onderzoek verrichten. Het belangrijkste houvast biedt de statistiek. Er schaken veel meer mannen dan vrouwen. Met grotere aantallen groeit de kans dat zich een exceptioneel talent aandient. De schaakbond in Nederland telt 18 duizend leden, 7,5 procent is vrouw. Bij de jeugd is er meer evenwicht: daar is de verhouding 65 procent jongens tegenover 35 procent meisjes.
Volgens voorzitter Bianca de Jong-Muhren, zelf grootmeester sinds 2007, taant het enthousiasme snel na de overgang van de lagere school naar de middelbare school. ‘Meiden stoppen massaal op 12- en 13-jarige leeftijd en komen niet meer terug. Daarvoor zochten ze elkaar op, het is gezellig om samen te trainen. Maar als er één stopt, stoppen er meer. Ze krijgen andere en meer uiteenlopende interesses. Jongens storten zich vaker op één ding en besteden er veel tijd aan, zodat ze ook sneller goed worden.’
In de schaakwereld klinken ook andere verklaringen. Zo zouden mannen een beter ruimtelijk inzicht hebben, nemen vrouwen met minder zelfvertrouwen plaats aan het bord en draait het bij hen zeker in de jeugd minder om presteren. De Jong herkent niet alles. ‘Dat ruimtelijk inzicht mis ik ook een beetje, denk ik. Maar zoiets valt te ontwikkelen. Je hoort vaak dat vrouwen defensiever spelen, maar er zijn ook duidelijke uitzonderingen. Eline Roebers speelt ronduit agressief, dat doe ik ook. Het maakt me niet uit of er een vrouw of man tegenover me zit.’
Wat ze zeker ervaart: veel mannen voelen zich superieur. ‘Zeker in het begin zag ik dat een nederlaag tegen mij extra pijn deed. Het manifesteert zich al bij de jeugd: dan zegt een jongetje ontdaan tegen zijn vader: ik moet tegen een meisje! Bij mij veranderde het later, toen ik eenmaal one of the guys was geworden.’
In schaakcafé De Zon is Pauline de Wit (21) uit Amsterdam bezig de draad enigszins weer op te pakken. Ze was 6 toen ze tegen haar broers met schaken begon, maar haakte snel af. ‘Je hoorde vaak anderen zeggen dat het saai is en zo lang duurt. Ik hield ook niet zo van competitie.’ Nu laat ze zich tijdens een partij de opties uitleggen door haar broer Mathijs (26) en vader Cees (56). ‘Ik los graag puzzels op. Je voelt je er slimmer door.’ Heeft ze nog ambities om aan te sluiten bij de honderden amateurs in De Moriaan, een paar passen verderop? ‘Nee. Als ik straks van mijn broers of vader kan winnen, ben ik al blij.’
De schaakbond onderneemt initiatieven om het aantal vrouwelijke schakers op te vijzelen. Er wordt getracht voet aan de grond te krijgen op scholen. Het is zaak er vroeg bij te zijn: leerlingen van 7 tot 9 vormen de kweekvijver. Bondsvoorzitter De Jong: ‘Als ze na hun 9de beginnen, worden ze waarschijnlijk niet meer zo goed.’ De Stichting ChessQueens geeft online trainingen en vaardigt de beste speelsters van Nederland af naar jeugdwedstrijden en festivals. ‘Het is bewezen dat het creëren van rolmodellen heel effectief is.’
Ze onderstreept het belang van schaken. ‘Schaken levert een grote bijdrage aan de ontwikkeling van strategische en creatieve vaardigheden. Dat gun ik meiden heel erg. Het geeft ze een betere start. Mijn droom is dat het onderscheid verdwijnt, alle wedstrijden zouden gemengd moeten zijn. De schaakwereld zou er veel leuker van worden.’
Schept het aantal van vier vrouwen verplichtingen voor volgende edities van Tata Steel Chess? Directeur Van den Berg staat er welwillend tegenover. ‘Maar ik moet er ook rekening mee houden dat dit topsport is. Je schiet er weinig mee op als er telkens iemand onderaan eindigt met een lage score.’
Op het podium van De Moriaan duurt het lang voordat Wenjun Giri de hand schudt. Hij wilde, vertelt hij na afloop, geen genoegen nemen met een remise tegen degene met de laagste rating in het deelnemersveld. Dat zij vrouw is, speelde geen rol. Hij staat op 2.749, zij op 2.549. Een nederlaag zou veel puntenverlies hebben betekend. Na een partij van 6,5 uur en 80 zetten in het steeds leger wordende dorpshuis, geeft ze zich gewonnen. Haar aanwezigheid mag dan niet vanzelfsprekend zijn, van haar winnen is dat evenmin.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden