Na Jaws nam wereldwijd de haaienpopulatie af en na het verschijnen van Game of Thrones heetten kinderen opeens Arya: zijn we wat we kijken? De Amerikaanse Walt Hickey schreef er het boek You Are What You Watch over.
Op de lagere school in Ramsey, New Jersey, was Walter Hickey, roepnaam Walt, goed met cijfers. Maar wiskundige leek hem geen bruisend beroep – daarbij dacht hij toch vooral aan mannen die sommetjes op een schoolbord krijten.
Dat veranderde toen hij als tiener Jurassic Park zag, de film uit 1993 van Steven Spielberg. Jeff Goldblum speelt daarin Ian Malcolm, een flamboyante grapjas die de toekomst voorspelt aan de hand van de chaostheorie. ‘Wiskundigen bleken cool te kunnen zijn’, zegt hij via een videoverbinding vanuit zijn huis in Queens New York. ‘Dus ben ik alsnog wiskunde gaan studeren.’
Op feestjes hoorde hij dat hij niet de enige is met een dergelijke ervaring. ‘De een was dokter geworden na het zien van Grey’s Anatomy, de ander wetenschapper door Jaws.’
Over de auteur
Gijs Beukers is mediaredacteur bij de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Zelf is Hickey (33) uiteindelijk toch geen wiskundige geworden. Maar de studie heeft hij niet helemaal voor niets gedaan: hij werkt nu als datajournalist bij nieuwssite Business Insider. In 2022 won hij daar een Pulitzer, de meest prestigieuze journalistieke prijs in de Verenigde Staten, als onderdeel van een team dat verslag heeft gedaan van de benarde situatie van de Oeigoerse gemeenschap in China.
Naar aanleiding van de gesprekken die hij op feestjes voerde, raakte Hickey gefascineerd door de vraag welke invloed films en televisieseries uitoefenen op mens en maatschappij. Hij dook in de wetenschap en kwam erachter dat die verder reikt dan studie- en beroepskeuzes. Waar mensen naar kijken, beïnvloedt welke landen ze bezoeken, welke talen ze leren, hoe ze hun kinderen noemen, hoeveel misdaden ze plegen, hoe tolerant ze zijn tegen minderheden, welke dieren ze afslachten, welke processen zich in hun lichaam afspelen, oftewel: ongeveer alles. Dat blijkt uit You Are What You Watch – How Movies and TV Affect Everything, het rijkelijk geïllustreerde, onlangs verschenen boek van Hickey.
Daarin is een rol weggelegd voor Frits Rosendaal, hoogleraar Klinische Epidemiologie in het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘Frits realiseerde zich dat zowel Fransen (glacer le sang), Duitsers (das Blut erstarrt), Engelsen (bloodcurdling) als Nederlanders tijdens angstige momenten uitdrukkingen voor ‘bloedstollend’ gebruiken. Hij wilde weten of dit terecht is: stolt je bloed als je bang bent?’
Het bloed van angstige mensen stolt makkelijker, zegt Hickey. ‘Het lichaam bereidt zich op die manier voor om gewond te raken, het bloeden kan dan makkelijker worden gestelpt.’
De dochter van Rosendaal, een horrorfan, kreeg de taak een enge film te zoeken. Haar keuze viel op Insidious, een horrorfilm uit 2010 over een echtpaar dat met de kinderen naar een oud huis verkast, waar griezelige dingen gebeuren.
Leidse onderzoekers namen bij proefpersonen bloedmonsters af voordat ze de film hadden gezien en erna. Wat bleek: de concentratie in het bloed van de stollingsfactor VIII steeg bij meer dan de helft van de deelnemers. Toen de groep een vredige documentaire over champagne kreeg voorgeschoteld, daalde die bij 86 procent. Hickey: ‘Rosendaal ontdekte dus dat er een fysieke manifestatie is van de angst die een film je kan laten voelen.’
Die angst uit zich niet alleen in het menselijk lichaam. ‘Door Jaws zijn mensen tot op de dag van vandaag doodsbang voor haaien’, zegt Hickey. Sinds de film uitkwam in 1975 is de populatie van de vissen met 90 procent gedaald, zegt hij. ‘De film leidde tot een toename van de trofeejacht op haaien, en mensen wilden ze niet beschermen omdat ze in Jaws waren neergezet als monsters. Peter Benchley, de schrijver van het boek waarop de film is gebaseerd, voelde zich enorm schuldig over zijn onbedoelde rol en heeft zich de rest van zijn leven ingezet voor de bescherming van haaien.’
Films kunnen dieren ook populair maken. Nadat 101 Dalmatiërs in 1991 opnieuw in de bioscoop was uitgekomen, ontstond er in de Verenigde Staten een run op de gestipte honden: de vijf jaar daarna werden er gemiddeld 38 duizend exemplaren uit asiels geadopteerd. In de jaren ervoor waren dat er nog 6 duizend. Na 1943, het jaar van Lassie Come Home, vertienvoudigde het aantal geregistreerde collies bijna.
Eenzelfde effect is te zien met voornamen. Tussen 1987 en 1996 kregen in de Verenigde Staten tachtig jongens de naam Xander. Tussen 1998 en 2007 waren dat er ineens ruim 7 duizend . Hoe dat komt? In 1997 kwam Buffy the Vampire Slayer uit, met daarin een dromerige jongen met die naam. Andere personages door wie ouders zich hebben laten inspireren: Elsa (Frozen, 2013), Maximus (Gladiator, 2000), Arya (Game of Thrones, 2011), Ariel (The Little Mermaid, 1989) en Chandler (Friends, 1994).
Culturele gevolgen zijn ook op grotere schaal zichtbaar. Japan is allang niet meer de financiële supermacht die het in de jaren tachtig was. Toch studeerden er in 2009 wereldwijd 3,5 miljoen mensen Japans – een taal die in één land wordt gesproken. Eind jaren zeventig waren dat er nog 130 duizend.
Reden is de export van de Japanse cultuur, zegt Hickey. Hij wijst naar het succes van Studio Ghibli, een filmstudio die in 1985 is opgericht door Isao Takahata, Hayao Miyazaki en Toshio Suzuki en drie jaar later een hit had met My Neighbor Totoro. ‘En in de jaren negentig kwam daar nog het succes van het door Satoshi Tajiri bedachte Pokémon bij.
Culturele invloed kan veel geld opleveren. Tijdens de coronapandemie kreeg iedere 18-jarige Fransman van de overheid 300 euro cadeau om aan cultuur te besteden. De helft daarvan besteedden ze aan mangaboeken. ‘De helft!’, zegt Hickey. ‘In een land met zo’n sterke cultuur als Frankrijk besteden ze de helft aan Japanse strips.’ In totaal leverde manga in 2019 de Japanse economie ruim 1,5 miljard euro op. Iets minder dan de helft daarvan was afkomstig uit het buitenland.
Een ander Aziatisch land dat uitblinkt in soft power is Zuid-Korea, dankzij films als Parasite, tv-programma’s als The Masked Singer, tv-series als Squid Game en de muziek van BTS. Ruim de helft van 127 Noord-Koreanen die naar de zuiderbuur vluchtten, zei in 2018 dat de Zuid-Koreaanse cultuur daar ‘heel veel’ mee te maken had. Het land wordt er behalve aanlokkelijk ook rijk van: de export van cultuur bedroeg in 2020 bijna 10 miljard euro.
Sommige dingen zijn minder makkelijk te meten. Zo verwijst Hickey in zijn boek naar een onderzoek waaruit blijkt dat er een verband is tussen de hoeveelheid Harry Potter-films die iemand heeft gezien, en diens houding ten opzichte van minderheden. Hoe fanatieker de fan, hoe toleranter de persoon.
Maar hoe is vast te stellen dat de tovenaarsleerling dit werkelijk heeft veroorzaakt? Is het niet andersom? Zijn progressieve mensen niet eerder geneigd om Harry Potter en de Steen der Wijzen aan te zetten?
‘Dit is altijd een lastig vraagstuk’, zegt Hickey. ‘Maar deze bevindingen zijn gebaseerd op academisch onderzoek waarbij de auteur onder meer heeft gekeken naar leeftijd en politieke voorkeur van de respondenten en de tijdsvolgorde. Op die manier kon ze vaststellen dat hier sprake is van een causaal verband en niet slechts correlatie.’
Het is niet gek dat de films dit soort gevolgen hebben, zegt Hickey. ‘Wie ze ziet, merkt dat het wereldbeeld van J.K. Rowling overwegend links is. Ze schrijft over niet-magische families, dreuzels, die zich bij de magische wereld voegen. Dat gaat over immigratie.’
Kunst ontstaat niet in een vacuüm maar is ook weer een nabootsing van de werkelijkheid. ‘Neem de komeet Shoemaker-Levy 9, die in 1994 neerkwam op Jupiter’, zegt Hickey. ‘Dit was spectaculair: voor de eerste keer had de Nasa zo’n crash op video vastgelegd.’ Vier jaar later komen er twee films uit die gaan over respectievelijk een komeet en planetoïde die inslaan op de aarde: Deep Impact en Armageddon. Beide zijn overduidelijk op Shoemaker-Levy 9 geïnspireerd, zegt Hickey.
Een paar jaar later debatteert het Amerikaanse Congres over de financiering van Neowise, een observatorium dat de ruimte af moet struinen op zoek naar kometen of planetoïden die gevaarlijk dichtbij komen. ‘Tijdens een debat verwees een politicus meerdere keren naar Deep Impact en Armageddon’, zegt Hickey. ‘Mede dankzij dat verhaal kwam Neowise er. Zo zie je dat de films en de werkelijkheid elkaar over en weer beïnvloeden.’
Een ander voorbeeld is de Día de Los Muertos, de Dag van de Doden, een pre-koloniale traditie waarbij Mexicanen altaren optuigen, graven versieren, offers brengen aan de overledenen en speciaal brood bakken – de herdenking was grotendeels besloten. Totdat Spectre, een James Bond-film uit 2015 met Daniel Craig, allerlei kleurige en macabere elementen ervan gebruikte voor een achtervolgingsscène tijdens een Día de Los Muertos-parade in Mexico-Stad. Let wel: een dergelijk feest bestond in werkelijkheid niet.
Nog niet. Het toerismebureau rook zijn kans en tuigde in 2016 een echte parade op, die nog steeds jaarlijks plaatsvindt. Zo gaf James Bond een drieduizend jaar oud feest een nieuwe dimensie.
‘Het leven imiteert kunst veel meer dan dat kunst het leven imiteert’, schreef Oscar Wilde in The Decay of Lying, een essay uit 1889. Hij schrijft daarin over jongens die, nadat ze hadden gelezen over de avonturen van de beruchte dieven Jack Sheppard en Dick Turpin, zelf op boevenpad waren gegaan.
Een recenter voorbeeld is Aftab Poonawalla, die in 2022 zijn huisgenoot doodde en in 35 stukken hakte om haar in de ijskast op te bergen. Tegenover de politie van New Delhi zei de Indiase twintiger dat hij zich had laten inspireren door Dexter, de Amerikaanse tv-serie (2006-2013) met een seriemoordenaar in de hoofdrol.
Wetenschappers doen al tientallen jaren onderzoek naar de gevolgen van gewelddadige media. De resultaten zijn wisselend: sommigen zien een verband met agressie, anderen niet.
Vaak worden misdaden gepleegd door mensen met mentale problemen en wordt de schuld vervolgens bij een film, tv-serie of game gelegd’, zegt Hickey. ‘In Amerika worden schietpartijen zo verklaard. Maar in andere landen kijken ze ook naar gewelddadige films, gaan ze ook naar de nieuwe John Wick. En daar vinden veel minder schietpartijen plaats. De reden is dat ze daar niet zoveel wapens hebben.’
In zijn boek betoogt Hickey dat gewelddadige films, in elk geval op de korte termijn, leiden tot mínder agressie, waarbij hij zich baseert op onderzoek van twee economen, Gordon Dahl van de University of California, San Diego, en Stella DellaVigna van de University of California, Berkeley.
Zij zetten op een rijtje tijdens welke weekenden er tussen 1995 en 2004 gewelddadige films in de bioscopen draaiden. Als dat zo was, achterhaalde het duo, vonden er gemiddeld duizend mishandelingen minder plaats. In weekenden waarin alleen vredelievende films uitkwamen, was er geen merkbaar effect.
‘Gewelddadige films trekken over het algemeen jonge mannen bij wie de adrenaline door het lijf giert’, zegt Hickey. ‘Dat is een potentieel gevaarlijke groep. Als zij tijdens hun vrijdagavond twee uur in een zaal naar een film zitten te kijken, zijn ze in elk geval niet aan het vechten. Niet op dat moment en later op de avond waarschijnlijk evenmin, omdat ze zich in de bioscoop niet laveloos drinken.’
In de hoofdstedelijke coffeeshop Dampkring hing lange tijd een scherm waarop een deel van Ocean’s 12, een film van Steven Soderbergh uit 2004, continu werd herhaald. De reden: de scène, waarin Brad Pitt, George Clooney en Matt Damon overigens geen joint aanraken, speelde zich af in datzelfde Amsterdamse etablissement. ‘Fans van de film stonden bij de coffeeshop in de rij’, zegt Stijn Reijnders, hoogleraar cultureel erfgoed van de Erasmus Universiteit die zich specialiseert in mediatoerisme.
‘Door naar zo’n plek te gaan krijgen filmliefhebbers het gevoel dat ze dichterbij het verhaal komen’, zegt hij. Reijnders deed specifiek onderzoek naar Dubrovnik, een Kroatische havenstad waar een deel van Game of Thrones werd verfilmd. ‘Door het succes van die serie werd Dubrovnik ineens een toeristische hotspot. In ons onderzoek zagen we dat de bezoekers geïnteresseerd waren in de onderdelen van de geschiedenis van Dubrovnik die thematisch aansluiten op Game of Thrones.’
Ze willen bijvoorbeeld alles weten over de middeleeuwse geschiedenis van de stad. Reijnders: ‘Game of Thrones biedt een fantasiewereld die gebaseerd is op ons beeld van de Middeleeuwen. De geschiedenis wordt zo een verlengstuk van een wereld uit de verbeelding waar fans veel affiniteit mee hebben opgebouwd. Voor hen versmelten feit en fictie op het moment dat ze de oude stadspoort van Dubrovnik betreden.’
De Día de Los Muertos-parade in Mexico-stad is niet het enige voorbeeld van ‘James Bond-toerisme’, zegt Reijnders. ‘Een eiland in Thailand heeft zichzelf omgedoopt tot James Bondeiland, omdat een deel van The Man With the Golden Gun zich daar heeft afgespeeld.’ Piz Gloria, een draaiend restaurant in de Zwitserse Alpen, dankt zijn populariteit aan On Her Majesty’s Secret Service. Onder de James Bond-toeristen bevinden zich veel Nederlanders, zegt Reijnders. ‘We zijn dan ook een reislustig volkje.’
Voor hen zijn er ook locaties die ze makkelijker van hun lijstje kunnen afstrepen dan de Piz Gloria, die zich op bijna drieduizend meter bevindt. Bijvoorbeeld de Magere Brug en de Reguliersgracht in Amsterdam, waar delen van Diamonds Are Forever zijn opgenomen.
Walt Hickey: You Are What You Watch – How Movies and TV Affect Everything. Workman Publishing Company; 230 pagina’s; € 20,99.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden