Dit artikel is afkomstig uit Trouw. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.
Kijk, wijst Eelco Duurken, terwijl hij in de snijdende kou op de Waddendijk staat. Daar recht vooruit zie je Ameland. En daar, een eindje naar rechts, ligt Schiermonnikoog; de vuurtoren steekt af tegen de kraakheldere winterlucht.
Duurken kent het Wad als zijn broekzak. Hij is gepensioneerd medewerker van de waterpolitie en woont al decennialang in Ternaard, een dorp met 1200 inwoners dat vlak achter de Friese zeedijk ligt. Staand op de dijk trekt Duurken zijn muts dieper over zijn oren. "Zie je dat witte daar beneden? Dat is ijs, het begint al te kruien." Als hij en zijn vrouw Anke in hun woonkamer zitten, zegt Duurken, kijken ze over het weiland van de buurman uit op de dijk in verte. Bij noordenwind kunnen ze de branding soms horen.
"Maar de vraag is hoe lang nog", zegt Anke Duurken, die in de warme woonkamer koffie serveert. Ze wijst naar buiten. Daar, in het weiland, verrijst in de nabije toekomst mogelijk een boortoren van de Nederlandse Aardoliemaatschappij (Nam). Het bedrijf wil aardgas winnen onder het Wad. "Als dat doorgaat", zegt Anke Duurken, "hoor je hier straks dag en nacht geraas."
Die vrees leeft al dertig jaar in Ternaard, als een boze droom die de inwoners achtervolgt. De Nam deed 35 jaar geleden al eens een proefboring bij Ternaard. Bekend was dat de bodem in de omgeving aardgas bevat, maar de vraag was of het om een commercieel interessante hoeveelheid ging. Dat leek niet het geval. "We hebben toen nog een rondleiding gehad op die locatie", herinnert Eelco Duurken zich. "Men zei dat het niet rendabel zou zijn."
Een tijdlang trad er stilte in, maar in de zomer van 2016 reed er plots een 'informatietruck' Ternaard binnen. Het groenblauwe gevaarte parkeerde tegenover de dorpssupermarkt en had een film en informatiefolders van de Nam in de aanbieding. Een nieuwe proefboring had namelijk duidelijk gemaakt dat het aardgas onder het Wad met de nieuwste technieken tóch rendabel te winnen viel, door het schuin aan te boren vanaf het land, onder de dijk door. Via een nieuw aan te leggen pijplijn zou het gas naar Moddergat, 10 kilometer verderop, stromen om daar in te voegen in het bestaande leidingennetwerk. Medio 2018, verwachtte de Nam, zou de gaswinning kunnen beginnen.
Dat was al te optimistisch gedacht. Allereerst bestempelde toenmalig minister Henk Kamp van economische zaken de voorgenomen gaswinning tot een 'Pilot Omgevingsproces'. Dat betekende dat de Nam, het ministerie, de provincie Friesland, het waterschap en de gemeente Noardeast-Fryslân het samen met burgers en bedrijven eens moesten worden: als de gaswinning door zou gaan, onder welke voorwaarden dan? En wat kreeg de regio er voor terug? Na vier jaar praten leidde de pilot tot een 'ontzorgingsspoor' en een 'investeringsagenda'.
Eelco Duurken heeft daar een andere benaming voor: "Spiegeltjes en kraaltjes." De Nam beloofde om uit de opbrengsten van het gas in totaal 60 miljoen euro beschikbaar te stellen voor een 'omgevingsfonds', in tien jaarlijkse porties van 6 miljoen euro. Dat klinkt royaal, knikt Duurken. Maar het is véél minder dan de optelsom van plannen die de Friese overheden en omwonenden hoopten te realiseren met het gasgeld. Die plannen zouden samen bijna 450 miljoen euro vergen. Bovendien, legt Duurken uit, is het begrip 'omgeving' nogal breed gedefinieerd. "Het geld komt tot in Dokkum terecht, en daar hebben ze echt geen hinder van wat hier gebeurt."
Een tweede reden voor de vertraging in de plannen van de Nam is dat er - ondanks de eensgezindheid die de vele overlegsessies misschien suggereren - veel maatschappelijke en politieke weerstand bestaat tegen het gasplan. Kamerleden spreken zich er tegen uit, net als natuurorganisaties en inwoners zoals Eelco en Anke Duurken. In 2021 kwam toenmalig minister Stef Blok naar Ternaard, met de bedoeling begrip te tonen voor de zorgen voor de inwoners en hen gerust te stellen. In die opzet slaagde hij niet. De minister liet weten dat hij geen argumenten zag om de Nam een winningsvergunning te weigeren.
Dat ziet de gemeente Noardeast-Fryslân heel anders. Voor de gemeente is het eenvoudig: het Wad staat op de Werelderfgoedlijst van Unesco, en daarom moet je ervan afblijven. "Met één handeling verniel je straks een heel gebied", vreest Anke Duurken.
Unesco heeft zich inmiddels ook zelf in de discussie gemengd. De organisatie overweegt de Wadden hun bijzondere status af te nemen als er gaswinning mag plaatsvinden. Door de gasboring kan de bodem onder de Waddenzee dalen. In combinatie met de al verwachte zeespiegelstijging kan dat ertoe leiden dat het gebied zijn unieke natuurlijke eigenschappen, zoals het droogvallen bij eb, verliest.
De waarschuwing van Unesco leidde tot Kamervragen. Eind vorig jaar stuurden minister Van der Wal (natuur en stikstof) en staatssecretaris Vijlbrief (mijnbouw) de antwoorden. 'Bij inschrijving op de Werelderfgoedlijst is aangegeven dat nieuwe boringen binnen het Werelderfgoedgebied niet zijn toegestaan', aldus de bewindslieden. Maar: 'Daarbuiten, zoals in het geval van de voorgenomen gaswinning in Ternaard, zijn nieuwe boringen wél toegestaan, mits dit het Unesco Werelderfgoed niet aantast en significante gevolgen op de betrokken Natura 2000-gebieden zijn uitgesloten.'
Dat de Waddenzee een Natura 2000-gebied is, betekent dat de Nam voor de gasboringen niet alleen een winningsvergunning nodig heeft, maar óók een natuurvergunning. Daarbij moet het bedrijf aantonen dat er geen extra stikstof zal neerslaan in het gebied. Eelco Duurken ziet niet hoe die vergunning er ooit zou kunnen komen. "De boeren hier in de omgeving mogen bijna niks, en dan zou de Nam wel naar gas mogen boren?"
Voor de Nam is de maat inmiddels vol. "Het kan toch niet zo zijn dat Unesco het nu nog tegenhoudt?", bracht een jurist van het bedrijf deze week naar voren bij de Raad van State in Den Haag. Volgens de Nam heeft ze bij de vergunningaanvraag rekening gehouden met alle belangen die de Nederlandse wet noemt. Eind 2021 eindigde de termijn waarbinnen de minister had moeten beslissen over de aanvraag, die toen alweer vijf jaar liep. Omdat er nog altijd niets is besloten, daagde de Nam het ministerie van economische zaken voor de hoogste bestuursrechter. De aardoliemaatschappij wil dat de rechter het ministerie opdraagt om binnen twee weken uitsluitsel te geven over de gasboringen onder het Wad.
"Het is nu eenmaal een heel gecompliceerde zaak", voerde de jurist van het ministerie ter verdediging aan. "We streven naar een beslissing aan het eind van het kwartaal."
Staatssecretaris Hans Vijlbrief toonde zich eerder ontstemd over de beslissing van de Nam om een rechtszaak te beginnen en een beslissing te forceren. Volgens Vijlbrief geeft het bedrijf hiermee blijk van 'gebrek aan omgevingssensibiliteit'.
De Nam is níet doof en blind voor het sentiment in Ternaard, verzekerde directielid Martijn Kleverlaan na de zitting. Maar, voegde hij eraan toe: "Gaswinning is natuurlijk onze business en gas is nog altijd erg belangrijk voor Nederland".
Dat argument hebben Eelco en Anke Duurken vaker gehoord. Dat we nog steeds aardgas nodig hebben, werpt Eelco op, komt doordat we maar niet opschieten met overstappen op elektriciteit. Ternaard loopt wat dat betreft voorop, het dorp heeft zijn eigen windmolens, waarvan inwoners gezamenlijk eigenaar zijn. De opgewekte elektriciteit wordt verkocht aan een energiemaatschappij en de opbrengsten komen ten goede aan het dorp.
Wat zij als omwonenden het meest vrezen? "Lichtvervuiling", zegt Eelco Duurken. "De Nam belooft dat de boorlocatie wordt ingepast in het landschap. Maar met een aarden walletje eromheen zie je nog steeds de pijpen."
"En aardbevingen", zegt Anke Duurken. Rond kleine gasvelden zoals in Friesland is het risico op aardbevingen misschien veel kleiner dan rond het grote Groningse gasveld. "Maar wij zitten hier wel precies op een breuklijn, en daar wordt nooit over gepraat. Als je gas gaat winnen, kan dat iets doen met zo'n breuklijn."
De Raad van State verwacht over zes weken uitspraak te doen in de zaak van de Nam tegen het ministerie. "Zou de regering de Nam niet kunnen afkopen?", vraagt Eelco Duurken zich af. "Dan zou het gezond verstand zegevieren."
Anke Duurken kijkt uit het raam naar de zeedijk in de verte. "Laat dat gas toch mooi in de grond zitten", zegt ze. "De mens moet eens ophouden het Wad te vernielen. Waarom moeten we zo hebzuchtig zijn?"
Naar schatting bevat het gasveld bij Ternaard ongeveer 25 miljard kubieke meter aardgas. Dat is minder dan wat Nederland in een jaar aan gas verstookt. De Nederlandse Aardoliemaatschappij verwacht maar een klein deel van de gasvoorraad bij Ternaard te kunnen winnen, maximaal ongeveer 7,5 miljard kuub. Die limiet is vooral ingegeven door het risico van bodemdaling die zou kunnen optreden bij een hogere winning.
Dat risico moet de Nam permanent in de gaten houden, zoals dat ook gebeurt bij andere boorlocaties in het Waddengebied, bij Ameland, Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen. Volgens de Auditcommissie Gaswinning Waddenzee, die controleert of de Nam voldoende doet om negatieve gevolgen voor het Wad tegen te gaan, blijft de bodemdaling binnen de afgesproken grenzen.
Volgens onderzoekers van het NIOZ (het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee) is bodemdaling evenwel geen goed criterium om de gevolgen van de gaswinning aan te toetsen. De bodem is de afgelopen jaren strikt genomen niet gedaald, doordat de daling is gecompenseerd met nieuw zand dat de zee heeft aangevoerd. Maar volgens de wetenschappers is de kwaliteit van de bodem en daarmee het bodemleven wel degelijk veranderd.
Als de Nam een vergunning krijgt om bij Ternaard naar gas te boren, mag het bedrijf dat doen tot 2037. Daarna mag er van de regering nergens meer op land naar gas geboord worden.
Source: Nu.nl algemeen