Kleine overpeinzing zo aan het begin van het ‘superverkiezingsjaar’: wat als het niet aan de kiezers ligt, maar aan de democratie zelf? Natuurlijk kiepert een herverkiezing van Trump de Amerikaanse rechtsstaat in het ravijn; natuurlijk voedt een groter radicaal-rechts blok in Brussel ook hier de erosie. Maar het idee dat democratieën pas bedreigd werden toen de autoritair-populisten met hun politieke klauwhamers op het toneel verschenen miskent iets fundamenteels.
Democratische samenlevingen zijn de afgelopen decennia een groot deel van hun macht verloren. Door privatiseringen verschoof de zeggenschap over publieke diensten als het spoor en energie naar concerns in Frankrijk of Zweden of werd die weggestopt in verzelfstandigde bedrijven. Handelsverdragen beperkten de ruimte van democratieën om hun eigen economieën vorm te geven. Politici ‘gingen er niet meer over’.
Maar wie het opmerkte had pech: de stemmen en belangen van de allerrijksten en van georganiseerd kapitaal werden aan beide kanten van de Atlantische Oceaan het best gehoord, toonde onderzoek. Ondertussen liepen de partijen die decennialang de brug tussen kiezer en gekozene hadden gevormd leeg en kwam er, op wat hashtags en vluchtige actiegroepen na, niets wezenlijks voor in de plaats.
Door harde macht te beloven waar die ontbreekt beantwoorden Trump, Wilders, Le Pen enzovoorts aan de roep van kiezers om meer grip. Ze zijn daarmee zowel gevolg van de democratische crisis als voortzetting; ze hollen verder uit wat al uitgehold was.
Na 2016 (Trump, Brexit) had de les kunnen zijn: democratiseren – en rap een beetje. Méér zeggenschap van burgers over hun politiek, economie en samenleving. Maar liberale democratie en demofobie hebben nooit ver uit elkaar gelegen. Van de Amerikaanse Founding Fathers die de welvarende minderheid wilden beschermen tegen de passies van de meerderheid tot de vroege liberalen die het representatieve stelsel zagen als manier om die uitsluiting vorm te geven: de liberale staat en democratie vormen geen vanzelfsprekend huwelijk.
Er volgde vooral een defensieve kramp: hoe konden democratieën worden beschermd tegen hun uitdagers? De uitholling werd niet aangepakt, democratische macht niet versterkt. De pandemie verruimde weliswaar de grenzen van het politiek mogelijke (denk: de steunpakketten), maar ook op die tijdelijke opleving van politieke macht volgde geen grote democratisering.
Dus dit is waar het nu meer dan ooit om gaat: hoe krijgen democratieën meer grip? Dat democraten die vraag amper stelden, laat staan beantwoordden, leidde in 2016 tot een klucht. Gebeurt dat nu nog niet, dan dreigt straks de tragedie.
Source: NRC