De Amerikaanse wetenschapper Cat Bohannon schreef een herziene geschiedenis van de menselijke evolutie. In haar boek Eva staat – zoals de titel al doet vermoeden – nu eens niet de jagende, landbouwende of vechtende man centraal, maar de vrouw en de ontwikkeling van haar lichaam.
Cat Bohannon (44) begint haar niet-bijbelse scheppingsverhaal met een scène uit de film Prometheus, de prequel uit 2012 van horrorklassieker Alien. Hoofdpersonage archeoloog Elizabeth Shaw blijkt zwanger van een kwaadaardige buitenaardse inktvis. Gelukkig bevindt ze zich aan boord van een hypermodern ruimteschip, voorzien van een futuristische chirurgierobot. Wat heeft u nodig, vraag de robot haar, met een vrouwenstem. ‘Een keizersnee’, kermt Shaw. ‘Error, die procedure ken ik niet’, luidt het antwoord. ‘Ik ben alleen op mannelijke patiënten afgesteld.’
Over de auteur
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant met bijzondere aandacht voor cultuur, literatuur en de Surinaamse en Caribische koloniale geschiedenis.
Wie stuurt een kostbare expeditie de ruimte in om de mensheid te redden en vergeet te regelen dat de medische apparatuur aan boord ook op vrouwen werkt, vroeg Bohannon zich af terwijl ze de gruwelijke scène die erop volgt – lasers, nietmachines, kronkelende tentakels – aanschouwde. Bohannon, destijds werkzaam als promovendus aan de Columbia-universiteit in New York, beschrijft hoe ze even later de bioscoop verlaat en zich, met enige verbijstering, realiseert: maar dit is exáct hoe het in de moderne medische wetenschap gaat.
Bij antidepressiva, pijnbestrijding, hartinfarcten of Alzheimer worden vrouwen als mannen behandeld, met medicatie die op mannelijke lichamen (mens of muis) is getest. Terwijl vrouwen andere symptomen vertonen en een lichaam hebben dat in tal van situaties anders reageert – zo hebben vrouwen bij pijnbestrijding of verdoving tijdens operaties hogere doseringen nodig. ‘Daar komen we pas de laatste tien, twintig jaar achter’, zegt Bohannon videobellend vanuit een hotelkamer in het Canadese Calgary, waar ze voor een reeks lezingen is op het moment dat ze met de Volkskrant spreekt.
‘Omdat de geneeskunde vrouwen buiten beschouwing liet en nog al te vaak laat. Deels vanwege de ‘onhandige’ vrouwelijke vruchtbaarheidscyclus die resultaten ‘verstoort’. Daarbij wil niemand dat zwangere vrouwen meedoen aan riskante experimenten. Schadelijker is de diepe overtuiging dat het vrouwenlichaam slechts een variant is op het mannenlichaam met hier en daar een ander orgaan.
‘We zitten met een joekel van een blinde vlek door deze male bias in wetenschappelijke studies en daardoor weten we lang niet altijd waarom het vrouwelijk lichaam werkt zoals het werkt of hoe het zal reageren. Een dosering aanpassen op lengte of gewicht, wat nu vaak gebeurt, is niet voldoende, want onze lever metaboliseert medicatie anders, ons immuunsysteem zit anders in elkaar. Tal van vrouwenziekten zijn afgedaan als ‘iets tussen de oren’. Gelukkig vond er het afgelopen decennium een kleine revolutie plaats in de wetenschap van het vrouw-zijn. Maar het grootste deel van de wetenschappers laat het vrouwelijk lichaam nog steeds links liggen.’
Om deze revolutie en de strijd tegen ‘de hardnekkigheid van de mannelijke norm in de biologische wetenschappen’ een handje te helpen, besloot Bohannon tien jaar geleden dat er een handboek moest komen: ‘Een verhaal over het vrouwelijk zoogdier, over onze lichamen en hoe die zijn geëvolueerd, hoe alles werkt, van tenen tot tieten.’
Maar wie moest deze gebruiksaanwijzing van het vrouwenlichaam schrijven? ‘Ik toch zeker niet’, zegt Bohannon – bril laag op haar neus, opengesperde ogen, haar gezicht omlijst door rossige krullen dicht op het beeldscherm. ‘Ik ben geen evolutionair bioloog of paleontoloog, ik ben een taal- en cognitieonderzoeker. Mijn onderzoeksgebied was de evolutie van verhalen. Maar dat boek moest godsamme wél geschreven worden.’
En dus schreef ze het ‘toch maar’ zelf. Eva is haar debuut, en wat voor een. In de VS is het boek, dat in oktober verscheen, al maanden een bestseller en het is inmiddels in 24 talen vertaald. In de ruim 600 pagina’s die haar multidisciplinaire ‘handboek’ telt, gidst Bohannon de lezer op smakelijke wijze door 200 miljoen jaar geschiedenis. Vergelijkbaar met Yuval Noah Harari’s Sapiens, maar dan gefocust op de vrouw en haar lichaam in de menselijke evolutie.
Eva had ook Eva’s kunnen heten, want we hebben niet één enkele oermoeder, we hebben er vele. Bij elke evolutionaire afslag introduceert Bohannon een andere ‘Eva’, genoemd naar voorouders uit verschillende periodes. Van het eerste zoogdier dat haar nakomelingen van moedermelk voorziet, Morganucodon – door Bohannon liefkozend ‘Morgie’ genoemd – en ‘Donna’ (Protungulatum donnae, de Eva van de baarmoeder en placenta), tot Sapiens, de Eva-oermoeder ‘van taal en menopauze, moderne liefde en seksisme’.
Onderbouwd met een duizelingwekkende hoeveelheid wetenschap, en met een schat aan smeuïge pop-culturele verwijzingen, laat Bohannon onze voormoeders tot leven komen. Al lijken de eerste oermoeders meer op een wezelachtig knaagdier dan op een mens, ook deze Eva’s helpen bij het beantwoorden van vragen als: waarom menstrueren vrouwen eigenlijk, was het niet handig geweest om meer vagina’s te hebben, en wat is in vredesnaam het nut van de overgang?
‘Er zijn geweldige wetenschappers die veel oog hebben gehad voor vrouwtjesdieren, meestal waren ze zelf vrouw trouwens. Maar niemand van de bekendere populaire schrijvers over de mensheid, zoals Richard Dawkins, Yuval Harari of evolutionair bioloog Jared Diamond, besteedt enige serieuze aandacht aan vrouwen.
‘Vrouwen zijn figuranten in de geschiedenis van de mensheid, we hebben hoogstens een bijrol, ‘o, ze baren’ en weer door naar de mannen. Alleen al de titel van de bestseller van Jared Diamond, Guns, germs and steel... (diepe zucht) want díe zaken doen ertoe in de evolutie, en niet verloskunde. Dat slaat wetenschappelijk gezien nergens op.’
Bohannon praat zoals ze schrijft. Met vergelijkbaar vuur, geestig, snel en informatiedicht. ‘On-be-staan-baar’ vindt ze het, dat de moderne geneeskunde, de neurobiologie, de paleoantropologie en de evolutionaire biologie geen oog hebben voor het feit dat de helft van de mensen borsten, vagina’s en baarmoeders heeft.
Ze heeft een haast cabaretesk talent om haar verhaal, dat in sommige kringen voor rabiaat feminisme zou kunnen doorgaan, even overtuigend als lichtvoetig op te dienen. Dat haar boek landt in een tijdsgewricht vol achterwaartse bewegingen – ‘Ik leef inmiddels in een land waar abortus niet meer overal legaal is’ – maakt haar behalve bezorgd vooral nog strijdbaarder, zegt ze. Verontwaardiging was tenslotte al tien jaar lang haar brandstof. Want zo lang duurde het om haar atheïstische vrouwenbijbel te schrijven – ‘En twee kinderen te baren en een proefschrift te schrijven.’
Naast de scène uit Prometheus met de seksistische robot is er nog een filmisch sleutelmoment in Bohannons leven. Als tiener zag ze filmklassieker 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. ‘Ik vond de masculiniteit van de openingsscène waarin de apen elkaar de hersens inslaan toen al ridicuul. Oké, en waar zijn de vrouwen dan? Toen ik de film later nog eens zag, stelde ik me een vrouw voor die naar die kerels kijkt en denkt: ik zie dat jullie het heel druk hebben met iets ontzettend belangrijks, maar ik ga even daar achter een rots zitten om in stilte het voortbestaan van de menselijke soort in mijn baarmoeder te regelen.’
‘Wij mensen zijn ronduit slecht in het maken van baby’s. We hebben er in vergelijking met veel andere diersoorten allesbehalve de ideale lichamen voor, en alleen met ontzettend veel zorg en aandacht blijven onze baby’s in leven.
‘Morgie legde nog eieren. We hebben het aan haar opvolger Donna te danken dat wij ons nageslacht in een baarmoeder ontwikkelen, en niet zoals kangoeroes in een buidel. Het is misschien wel een van de meest ingrijpende evolutionaire veranderingen geweest zo’n 66 miljoen jaar geleden, die ons leven tot op de dag van vandaag beïnvloedt. Een zwangerschap en bevalling zijn vele malen gevaarlijker voor het vrouwelijk lichaam dan het leggen van een ei. Als we verloskunde en gynaecologie niet hadden uitgevonden, waren we allang uitgestorven.’
‘In vergelijking met de kosmos, met een leeftijd van zo’n 14 miljard jaar, is het menselijk lichaam relatief nieuw. Niet zo lang geleden hadden we nog duimen aan onze voeten in plaats van grote tenen. We zijn niet een soort eindproduct van de evolutionaire geschiedenis, we zitten er nog middenin.
‘De evolutie is geen Bildungsroman. Het is een verhaal vol grillige subplots en toevalligheden en dingen die op het eerste gezicht onbelangrijk lijken, maar later toch essentieel blijken te zijn. Dus, ja, ik had ons absoluut een handigere baarmoeder gegund, maar we zitten met de baarmoeders die we hebben. En de evolutie heeft ons wel ons sociale gedrag gegeven en onze breinen en gereedschappen waardoor we ons rammelende reproductiesysteem kunnen ondersteunen met verloskunde.’
Eva leest als een avonturenroman over de uitdagingen van alle Eva’s die ons voorgingen en hoe die met lichamelijke aanpassingen werden opgelost. Bohannon geeft een haast filmisch inkijkje in hun ‘Edens’ – Morgie ontweek met haar minilijfje dinosauriërsvoeten, Donna overleefde de inslag van een apocalyptische asteroïde en ‘Ardi’ verliet noodgedwongen haar fruitboom om al rennend uit de klauwen van savannecarnivoren te blijven.
Tussendoor serveert Bohannon biologische weetjes, die de lezer niet snel zal vergeten. Van de bliksemschichtvormige penis van de neushoorn – ontstaan om de ‘gecompliceerde’ vagina van zijn wederhelft te kunnen betreden – tot de ‘valstrikvagina’ van de vrouwtjeseend – met bochten, kronkels en doodlopende paadjes – die ongewenst sperma buiten de deur kan houden. Een evolutionaire noodzaak, aangezien mannetjeseenden ‘notoire groepsverkrachters’ zijn.
(Rolt met haar ogen) ‘Ik ben blij dat ik nu weet dat we zo vaak bloeden omdat we tijdens de zwangerschap een buitengewoon invasieve placenta aanmaken. Veel placenta’s van andere zoogdieren zijn klein en oppervlakkig, maar de menselijke variant is geïntegreerd met onze bloedvaten en baarmoederwand en het loskomen ervan is zo gevaarlijk dat moeders erdoor kunnen doodbloeden.
‘Onze baarmoeder is geen liefdevol opvangkussen voor een embryo, maar een slagveld. De placenta is het orgaan dat het voor het embryo mogelijk maakt zich aan de baarmoeder van de moeder te kunnen hechten, zonder door haar immuunsysteem aangevallen te worden. Onze foetus is zo geëvolueerd dat hij via de placenta enorme hoeveelheden bloed en andere bouwstoffen uit ons lichaam kan halen. Om een zwangerschap te kunnen overleven – we moeten tenslotte voor onze hulpeloze nakomelingen zorgen – traint de baarmoeder zich in het bouwen van een verstevigde baarmoederwand, een verdedigingsmuur tegen die tijdelijke bewoner. Zodra het signaal komt dat de bom niet gaat vallen, bloeden we die buffer weer weg. Menstrueren is onze overlevingsstrategie.’
‘Het klinkt misschien als horror, maar het is een realistischer beeld dan het fabeltje over onze buiken die als kant-en-klare babykamers wachten op een zwangerschap.
‘Bij de meeste vrouwen verloopt een zwangerschap goed, begrijp me niet verkeerd, ik wil niemand bang maken. Maar je kan er ook doodziek van worden en het is hoe dan ook een aanslag op je lichaam. En ons postnatale herstel duurt in vergelijking met dat van andere dieren lang.
‘Voor mij was deze kennis bevrijdend. Ik kreeg mijn beide kinderen via ivf en had complicaties bij de bevallingen, het sloot zoveel beter aan bij mijn eigen ervaring. En bij de ervaringen van élke andere vrouw die ik heb gesproken. Dus ja: ons lichaam is superknap en in staat om baby’s te maken, maar wel tegen een prijs.’
‘De meeste dieren blijven zich voortplanten tot ze doodgaan. Primaten, vogels, hagedissen, vissen, insecten – allemaal. Op orka’s na lijken wij de enige soort te zijn die vanaf middelbare leeftijd geen baby’s meer kan krijgen.
‘De menselijke menopauze is een van de mysteries in de moderne biologie. Want wij vrouwen zijn ook nog eens beter in niet doodgaan dan mannen. Een van de hypothesen is dat oudere vrouwen kunnen helpen bij het grootbrengen van de kinderen. Maar het is ook mogelijk dat onze eierstokken slechts achterlopen op de rest van ons lichaam, dat intussen is geëvolueerd om veel ouder te worden.’
‘Veel regels en normen die aan de basis liggen van seksisme, zijn gericht op de beperking van voortplanting. Ze verschillen per cultuur, maar gaan over de manier waarop vrouwen zich moeten kleden en gedragen, waar ze mogen komen, met wie ze seks mogen hebben.
‘Niet gehinderd door moraal kun je redeneren dat het nageslacht van een soort die relatief slecht is in het maken van baby’s zo werd veiliggesteld. Maar moderne geboortebeperking, goede verloskunde en veilige abortussen hebben eventuele evolutionaire voordelen van seksisme ruimschoots ingehaald. Inmiddels schaadt seksisme de gezondheid van vrouwen en meisjes alleen nog maar, en daarmee van het voortbestaan van onze soort.’
‘Het zou triest zijn als mijn boek door ongure types wordt misbruikt. Dus voor de duidelijkheid: ons lichaam is geëvolueerd om het baren te overleven, niet meer en niet minder. Niets in de geschiedenis van de evolutie wijst erop dat vrouwen gemaakt zijn om zich thuis met een stel kinderen de ellende van het patriarchaat te laten welgevallen.’
Cat Bohannon (Atlanta, VS, 1979) is wetenschapsonderzoeker en promoveerde aan Columbia University. Ze publiceerde onder meer in Mind, Scientific American en Science Magazine. Ze woont met haar partner en twee kinderen in Seattle. Eva. Wat de evolutie van het vrouwelijk lichaam zegt over wie we zijn (De Bezige Bij) is haar debuut.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden