Met hun stem op een pro- of een anti-Chinese partij kiezen Taiwanezen vandaag ook tussen twee wereldvisies. Voor taishang, Taiwanese ondernemers in China, staat er veel op het spel.
De Taiwanese zakenman Chen Ching-huang gaat normaal gesproken nog maar zelden naar huis. Hij werkt al meer dan twintig jaar in Kunshan, een industriestad vlak bij Shanghai, in China. Hij heeft er meerdere fabrieken en voelt zich er thuis. Maar deze week wilde Chen (61) absoluut terugkomen. Zaterdag zijn er presidents- en parlementsverkiezingen in Taiwan, en er hangt veel van af, zeker voor mensen als Chen.
Chen is een taishang, zoals Taiwanese ondernemers in China worden genoemd. In de jaren tachtig en negentig streken zij in groten getale – volgens officieuze schattingen met meer dan een miljoen – in China neer om fabrieken te openen die voor westerse merken produceerden: van sportschoenen tot meubels, van laptops tot iPhones. De taishang waren decennialang de voortrekkers van de globalisering, en van de economische integratie van China met de rest van de wereld.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
Maar sinds een paar jaar vertrekken steeds meer taishang uit China. De oplopende tweestrijd tussen China en de Verenigde Staten, met de handelsoorlog en de tech war, maakt het moeilijker om in China voor het Westen te produceren. De toenemende spanningen rond Taiwan, dat wordt meegezogen in de Amerikaans-Chinese confrontatie, vergroten hun onzekerheid. De taishang, die lang als een soort oliemannetjes tussen China en het Westen fungeerden, zien hun rol steeds moeilijker worden.
Het lot van de taishang belichaamt in zekere zin de inzet van de verkiezingen in Taiwan, een de facto onafhankelijk eiland dat door China als een afvallige provincie wordt gezien. De regeringspartij DPP (Democratische Progressieve Partij), die in de peilingen vooroploopt, wil zich afschermen van China en nauwer samenwerken met de VS. De grootste oppositiepartij KMT (Kuomintang) vindt dat de DPP daarmee de spanningen met China vergroot. De KMT wil de banden met Beijing aantrekken.
De Taiwanezen lijken een keuze te hebben tussen een pro- en een anti-Chinese partij. Maar het is ook een keuze tussen twee wereldvisies: een wereld waarin economische integratie de geopolitieke breuklijnen nog kan lijmen, zoals de KMT voorstaat, of een wereld waarin de geopolitieke rivaliteit juist tot economische afscherming noopt, zoals de DPP beweert. De taishang, met hun sleutelrol tussen China en het Westen, voelen de gevolgen van die keuze als geen ander.
De Chinakwestie hangt altijd als een schaduw boven verkiezingen in Taiwan, sinds de democratie er in 1996 haar intrede deed. Maar dit jaar is die schaduw extra groot. De relatie tussen China en Taiwan is de voorbije jaren erg verslechterd, onder meer door de Chinese machtsgreep in Hongkong, de covidpandemie en door de Russische invasie in Oekraïne, die de dreiging van een Chinese invasie ineens een stuk reëler heeft gemaakt. Maar vooral door de oplopende Chinees-Amerikaanse confrontatie.
Taiwan – officiële naam: de Republiek China – is door zijn geschiedenis met beide grootmachten verbonden. Het eiland was vanaf de 17de eeuw onderdeel van het Chinese keizerrijk, vanaf 1895 een Japanse kolonie, en na 1949 het toevluchtsoord van de KMT, die de burgeroorlog tegen de Chinese Communistische Partij had verloren. Als tegenhanger van de communistische Volksrepubliek werd Taiwan gesteund door de VS, tot 1979 formeel, later via nauwe militaire en economische banden.
De Volksrepubliek claimde Taiwan altijd al als zijn grondgebied, maar president Xi Jinping doet dat assertiever dan zijn voorgangers. Hij ziet de inlijving van Taiwan als noodzakelijk voor zijn missie om van China tegen 2049 een wereldmacht te maken. Xi herhaalt regelmatig – recentelijk nog in zijn nieuwjaarsspeech – dat ‘hereniging’ onvermijdelijk is, en dat Beijing het gebruik van geweld niet uitsluit.
Xi zet zijn woorden kracht bij door gevechtsvliegtuigen en oorlogsschepen over de middenlijn van de Straat van Taiwan te sturen. Als de Taiwanese overheid te veel contact heeft met Amerikaanse politici, reageert China met grootschalige militaire oefeningen. De meeste experts achten een Chinese invasie ‘niet imminent’. De Chinese militaire acties lijken vooral als intimidatie bedoeld. Maar ze vergroten de kans op ongelukken, en op onbedoelde escalatie.
De Chinese overheid zet Taiwan ook onder druk met diplomatieke en economische sancties. China heeft sinds het aantreden van DPP-president Tsai Ing-wen in 2016 negen diplomatieke bondgenoten afgesnoept, waaronder Honduras, Panama en Nicaragua, waardoor Taiwan door nog slechts dertien landen wordt erkend. Beijing blokkeert ook regelmatig Taiwanese landbouwproducten, onder het mom van voedselveiligheid. Zo probeert het landbouwers onder druk te zetten om voor de KMT te stemmen.
Ook zakenlui ondervinden Chinese druk om ‘juist’ te stemmen. Vorige maand draaide Beijing de verlaging terug van importtarieven op twaalf Taiwanese producten, waaronder vooral chemische grondstoffen – kortingen die in tijden van KMT-bestuur in het kader van het vrijhandelsakkoord Economic Cooperation Framework Agreement (ECFA) waren toegekend. Beijing waarschuwde dat een DPP-overwinning tot meer afschaffingen zou kunnen leiden.
De schaduw van China noopt Taiwanese partijen tot ambiguïteit. De DPP is voorstander van onafhankelijkheid, maar niet formeel. De KMT streeft naar vereniging met China, maar alleen in theorie. Beide partijen hebben hun oorspronkelijke eisen losgelaten en streven naar het behoud van de status quo in Taiwan, zoals ook de meerderheid van de bevolking wil. Maar de manier waarop ze dat doen, is heel verschillend.
De DPP wil Taiwan minder afhankelijk van China maken. De partij heeft de voorbije acht jaar de banden met de VS aangehaald en de economische samenwerking met China afgebouwd. De DPP weigert ook de ‘1992 Consensus’ te erkennen, een vaag akkoord dat zegt dat er slechts ‘één China’ is, maar dat door Beijing erg belangrijk wordt geacht. Volgens DPP-presidentskandidaat William Lai is vrede gebaseerd op het één-China-principe ‘valse vrede’.
Een derde DPP-overwinning op rij – na twee termijnen van president Tsai – zou voor Beijing moeilijk te verteren zijn. ‘Beijing zal dan een signaal willen afgeven’, zegt Sense Hofstede, China- en Taiwanspecialist van denktank Clingendael. ‘Je krijgt in ieder geval meer gevechtsvliegtuigen, maar ik denk dat er ook structureel een tandje bij komt. Beijing zal mogelijk het vrijhandelsakkoord ECFA nog verder inkrimpen of opzeggen, meer militaire oefeningen houden, meer diplomatieke partners afsnoepen. Ze zullen proberen Taiwan nog meer te isoleren.’
Oppositiepartij KMT daarentegen ziet sterke economische relaties met China als de beste garantie tegen oorlog. De partij is bereid om de ‘1992 Consensus’ te erkennen, maar is intern verdeeld over de vraag hoever de integratie met China moet gaan. Een KMT-zege zou de relaties met Beijing op korte termijn kunnen verbeteren, maar niet noodzakelijk op lange termijn. ‘Vaak gaat de KMT verder met China dan wat de Taiwanese bevolking wil, waarna je een tegenreactie krijgt’, zegt Hofstede. ‘Op lange termijn kan dat tot meer instabiliteit leiden.’
De verkiezingen in Taiwan kunnen ook impact hebben op de Chinees-Amerikaanse relaties. Een DPP-zege in China’s achtertuin sterkt de VS, een KMT-zege geeft meer slagkracht aan China. Dat wordt door niemand meer gevoeld dan door de taishang, zoals Chen Ching-huang. Zij moeten in de oplopende tweestrijd tussen de VS en China een keuze maken – in China blijven of niet – en zien de Taiwanese koers als richtinggevend.
Ook Chen zelf is een van zijn bedrijven, in chemische stoffen, aan het verhuizen. Hij heeft een fabriek laten bouwen in Cambodja en begint na Chinees Nieuwjaar te produceren. Hij moet wel, zegt hij, met zichtbare tegenzin. Hij moet zijn (Taiwanese en westerse) afnemers volgen, die één voor één uit Kunshan vertrekken. Maar het is lastig werken in Cambodja, met een nieuwe taal, cultuur en levensstijl. En, terugkerend refrein bij taishang: ‘Niemand is zo hardwerkend als de Chinezen.’
Chen maakt er geen geheim van: hij is naar Taiwan teruggekomen om op de KMT te stemmen, en hij heeft alle taishang in Kunshan gevraagd om hetzelfde te doen. Een KMT-zege kan volgens hem de spanningen verminderen. ‘Als de KMT weer aan de macht komt, zullen de relaties tussen beide zijden van de Straat verbeteren. Alleen met een stabiele economische omgeving kun je een toekomst zien waarin je wilt investeren.’
Hoeveel taishang China al verlaten hebben, is niet duidelijk. De Chinese overheid geeft die cijfers niet vrij. Volgens de Taiwanese overheid is het aantal Taiwanezen dat in China werkt of studeert gedaald van 395 duizend in 2019 naar 177 duizend in 2022. De Taiwanese investeringen in China daalden van 11,7 miljard euro in 2012 naar 4,6 miljard euro in 2022. Alleen de Taiwanese handel met China blijft onverminderd hoog, vooral door de enorme Chinese vraag naar Taiwanese halfgeleiders.
‘Er is een toename van mensen die me raadplegen’, zegt Li Renxiang (59), een Taiwanese consultant in Kunshan, die taishang helpt hun bedrijf te verhuizen. Volgens Li is de uittocht in 2018 begonnen, na de handelsoorlog, maar daarna even gestokt. ‘Tijdens covid zat iedereen vast, maar vorig jaar was er een sterke stijging. Veel zakenlui hadden verwacht dat de Chinese economie na de pandemie zou heropleven. Toen dat niet gebeurde, begonnen er nog meer te vertrekken.’
Ook Li is naar Taiwan teruggekomen om te stemmen, maar ook om een cursus te geven, aan taishang die hun bedrijf willen sluiten. Dat soort cursussen kan hij in China niet geven, het onderwerp is te gevoelig. Maar in Taipei zijn er vijftig zakenlieden op afgekomen. ‘Vroeger leerde ik mensen hoe in China te investeren, nu hoe te vertrekken’, zegt Li. Ook hij ziet deze verkiezingen als cruciaal. ‘Als de KMT wint, zal het vertrek van de taishang vertragen. Als de DPP wint, zullen er meer bedrijven weggaan.’
De DPP ziet de verminderde banden met China niet als een probleem, maar als een succes. De partij zette in 2016 de New Southbound Policy op, een strategie om Taiwanese bedrijven aan te moedigen in Zuidoost-Azië te investeren. Zo wil de DPP Taiwan minder afhankelijk maken van China, en minder vatbaar voor economische manipulatie. In 2023 investeerden Taiwanese bedrijven voor het eerst minder in China dan in Zuidoost-Azië.
‘Sommige Taiwanezen zien het ECFA-vrijhandelsakkoord met China als een Trojaans paard, om de Taiwanese economie te openen en een grote afhankelijkheid van de Chinese markt te creëren’, zegt Alan Yang, hoogleraar aan de Nationale Chengchi Universiteit en directeur van de Taiwan-Asia Exchange Foundation, die de New Southbound Policy promoot. ‘Die afhankelijkheid kan als wapen worden gebruikt om Taiwan onder druk te zetten om het één-China-principe en de ‘1992 Consensus’ te accepteren.’
En de klachten van de Taiwanese zakenlui? Die verbazen Yang niets. ‘De taishang hebben veel welvaart en privileges in China’, zegt hij. ‘En ze ervaren het democratische proces in Taiwan soms als inefficiënt. Een dictatuur is snel. Die zakenlui zeggen: van democratie kun je niet eten. Maar een democratie garandeert je veiligheid en welvaart, dankzij de rechtsstaat. Ik verwijt hun niets, sommigen hebben verlies geleden. Maar ze moeten ook aan hun land denken.’
De China-sceptische regeringspartij DPP maakt grote kans de presidentsverkiezingen te winnen, maar zeker is dat niet. Sinds 3 januari geldt in Taiwan een sperperiode, waarin geen peilingen gepubliceerd mogen worden. In de laatste peilingen vóór 3 januari stond DPP-leider William Lai op kop, met 3 tot 11 procentpunten voorsprong op zijn Chinagezinde KMT-concurrent Hou Yu-ih. Maar volgens experts ligt alles nog open. De peilingen spreken elkaar tegen, en verrassingen zijn mogelijk als aanhangers van de TPP – een derde, kleinere partij – strategisch stemmen. Voor de parlementsverkiezingen zijn de prognoses nog onduidelijker.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden