Sommige mensen om hem heen hadden eigenlijk verwacht dat Menno de Jong, nu zijn drie kinderen volwassen zijn, weer zou teruggaan naar Azië, waar hij eerder jaren werkte. ‘Of naar Afrika. In elk geval ergens waar infectieziekten nog echt een grote rol spelen’, zegt arts-microbioloog en hoogleraar Marc Bonten, die hem al vele jaren kent.
Maar dat liep anders. Viroloog De Jong (Johannesburg, 1963) wordt ‘de nieuwe Jaap van Dissel’, hoofd van het centrum voor infectieziektebestrijding van het RIVM. Een baan waarin hij waakhond wordt voor dreigende infectieziekten in Nederland.
Mensen die hem kennen, zien dat wel voor zich. ‘Een zeer prettige collega. Innovatief, en iemand die niet alleen binnen de virologie kijkt, maar bijvoorbeeld ook oog heeft voor gedragswetenschap’, schetst hoofd infectieziekten GGD Anja Schreijer, die met De Jong in het Outbreak Management Team (OMT) zat.
‘Hij weet wat het is om met een nieuwe infectieziekte te maken te krijgen. En hij kan met veel mensen goed door een deur’, omschrijft hoogleraar virologie Marion Koopmans, die De Jong ook voor corona al goed kende.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Bedachtzaam, is het woord dat veelvuldig valt over de Ajax-fan en zeezeilfanaat De Jong. ‘Je zult hem niet snel op boude uitspraken betrappen’, zegt Bonten. ‘Hij blijf altijd rustig, neemt mensen goed mee in zijn overwegingen’, zegt Schreijer. ‘Menno is een denker. Maar hij pakt wel door’, zegt arts-microbioloog Heiman Wertheim, die samen met hem in Vietnam werkte.
De Jong werd bekend als een van de gezichten van de coronacrisis, nadat vooral Amsterdamse media hem had omarmd als duider. Hij had toen al een grote wetenschappelijke staat van dienst. In de jaren negentig promoveerde hij op hiv, bij Jaap Goudsmit en de later bij de aanslag op MH17 omgekomen hoogleraar Joep Lange. Daarna trok hij in 2003 naar Vietnam, met zijn vrouw Constance Schultsz, momenteel hoofd van de afdeling Global Health bij het Amsterdam UMC.
Bij het tropenziekenhuis in Ho Chi Minhstad viel De Jong met zijn neus in de boter: het vogelgriepvirus H5N1 brak uit. ‘Een hectische tijd, met cameraploegen van over de hele wereld’, zei hij daarover destijds, in een interview met de Volkskrant. Zijn wetenschappelijke beschrijving van de eerste menselijke patiënten leverde hem enkele veel geciteerde publicaties op in het prestigieuze The New England Journal of Medicine.
‘Hij is daar doordrongen geraakt van het belang van goed opgezette studies in zo’n situatie’, zegt Koopmans. ‘Wat doen die infecties precies? Wie worden er ziek, en hoe kom je erachter? Dat is een doorlopende interesse van hem.’ En een voordeel voor zijn nieuwe baan, denkt Wertheim. ‘Menno brengt veel veldervaring mee.’
In 2008 kwam De Jong terug naar Nederland, als hoogleraar klinische virologie en hoofd van de afdeling microbiologie bij het AMC. ‘Dat was altijd het plan’, vertelt Bonten. ‘De kinderen moesten naar school.’ Het waren jaren waarin hij zich meer profileerde als bestuurder: hij voerde een reorganisatie door, en toen het AMC fuseerde met het VUmc, was hij degene die de afdelingen microbiologie samentrok.
Het management is hem kennelijk goed bevallen, zeggen de mensen om hem heen. Zo zette hij tijdens corona samen met de GGD het Amsterdamse netwerk Argos op, bedoeld om nieuwe virusvarianten én hun ziekteverschijnselen snel op het spoor te komen. ‘Een heel innovatieve manier om naar uitbraken te kijken’, zegt Schreijer, die met hem samenwerkte. Wertheim roemt de manier waarop De Jong de universiteit, de GGD en meerdere labs liet samenwerken. ‘Hij denkt out of the box, is er wars van dat dingen niet zouden kunnen.’
Maar verwacht beslist geen droogstoppel. ‘Het is leuk bier drinken met hem. Hij heeft veel humor, en zit vol bijzondere ideeën’, zegt Wertheim. ‘Hij is zo iemand die jongensachtig blijft’, schetst Koopmans. ‘Een slimme, aimabele vent’, vindt Bonten.
Hoewel Koopmans De Jong kent als ‘iemand die niet vol in de schijnwerpers stapt om te zeggen: zo zit het’, denkt ze wel dat hij zich staande houdt in de soms turbulente baan van infectieziektebestrijder des vaderlands. ‘Menno is wel iemand die knopen kan doorhakken. En door zijn Vietnam-achtergrond heeft hij een brede kijk. Ik hoop dat hij die blik van buiten vasthoudt.’
De voortekenen zijn gunstig. Zo vond De Jong tijdens de coronacrisis dat het kabinet zich wel erg makkelijk verstopte achter Van Dissel. ‘Hij stond dan naast de ministers’, signaleerde hij in NRC. ‘Natuurlijk was het belangrijk om inhoudelijk toelichting te geven. Maar Jaap was zo ook de brenger van slecht nieuws.’
Een familieman is De Jong ook, met een ‘hartstikke hecht gezin’, zo zei hij in Het Parool. Toen hijzelf begin 2021 ernstige corona kreeg, voelde zijn jongste dochter zich schuldig dat ze het virus waarschijnlijk van school had meegenomen. In een interview vertelde De Jong hoe hij dat pareerde. ‘Van wie mocht je naar school? –‘Van de regering.’ ‘Wie adviseert de regering?’ – ‘Het OMT.’ ‘En wie zit er in het OMT? Je vader. Het is dus mijn eigen schuld.’
Toen hij zelf corona kreeg, moest De Jong thuis aan de zuurstof. ‘Ik heb een lachende selfie met mijn zuurstofslangetje gemaakt. ‘Lekker spul man, dat zuurstof’, zei hij in een interview.
Ook De Jong kreeg tijdens corona bedreigingen. ‘Het interfereert met je persoonlijk leven en je gezin’, zei hij daarover bij NH Radio. ‘Dat hoeft voor mij allemaal niet.’
Over de sluiting van de basisscholen in 2020 was hij stellig: die waren onnodig. ‘Een dieptepunt’ vond hij dat er ‘vanuit de onderbuik’ alsnog een lobby op gang kwam vóór sluiting, zei hij achteraf.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden