Tussen de zee van Poolse vlaggen voor het parlementsgebouw in Warschau zijn bordjes te zien met ‘vrije media’, ‘grondwet’ en ‘democratie’. Op het eerste gezicht lijkt dit een van de talloze protesten die de laatste jaren in Polen plaatsvonden tegen de afbraak van de rechtsstaat door de rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Maar dit keer zijn er ook bordjes met ‘Verrader Tusk’, ‘Jezus is de koning van Polen’ en ‘Dit is Polen, niet Brussel’. En anders dan bij de vorige protesten wappert er geen enkele EU-vlag.
Op deze kille januarimiddag zijn het namelijk de aanhangers van PiS die demonstreren. Volgens de partij, die na de verkiezingen in oktober de macht verloor, ligt de democratie onder vuur nu Tusk aan het roer staat. ‘De regering overtreedt de wet’, zegt gepensioneerde loopbaanadviseur Magdalena (65), die met haar echtgenoot vanuit het uiterste westen van Polen naar Warschau is gekomen. ‘Ze proberen de media over te nemen. Het is nog geen staatsgreep, maar ik ben bang dat ze daar een manier voor zoeken.’ Haar buurman Dariusz (65) valt haar bij. ‘Eergisteren hebben ze twee parlementariërs onrechtmatig gearresteerd.’
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Tienduizenden Polen die dezelfde zorgen hebben staan opeengepakt bij het parlement; sneeuw valt op hun dikke winterjassen. Dit ‘Protest der Vrije Polen’ is de eerste massabijeenkomst van PiS sinds de verkiezingen. Uit het hele land zijn mensen komen opdagen, voor een deel met georganiseerd busvervoer. De partij is woest over de ontmanteling van haar politieke erfenis. De regering-Tusk wil acht jaar populistisch sloopbeleid ongedaan maken. Volgens PiS is dit in strijd met de democratie zelf. Met dit verhaal gaat de partij, die zich na acht jaar moet heruitvinden als oppositiebeweging, nu de straat op. ‘We verdedigen Polen’, zegt partijleider Jarosław Kaczyński tegen de menigte. Ook spreekt hij van een ‘Europees plan’ voor ‘de liquidatie van ons vaderland.’ Maar: ‘Wij zullen winnen!’
Het zijn roerige weken in Polen, waar de machtsoverdracht van PiS naar de nieuwe regering gespannen verloopt. Directe aanleiding voor het protest zijn de hervormingen bij de publieke omroep eind december. Tusk koos het offensief tegen de zender TVP, die afgelopen jaren een spreekbuis voor PiS was. Zijn cultuurminister ontsloeg de omroepbazen, een juridisch omstreden zet waarvoor hij inmiddels is teruggefloten door de rechter. Na een gevecht met de aan PiS gelieerde president Duda over het budget, bracht hij de omroep ‘in staat van liquidatie’, een soort onder curatelestelling. De strijd is nog gaande.
De arrestatie van twee PiS-kopstukken afgelopen dinsdag in het presidentieel paleis waar ze hun toevlucht hadden gezocht, gooide nog meer olie op het politieke vuur. Het tweetal is door een rechter veroordeeld vanwege machtsmisbruik in een zaak die teruggaat tot 2007. Duda gaf de politici in 2015 gratie, maar de rechter veroordeelde hen eind december alsnog. PiS ziet de uitspraak als ‘politieke revanche’ en noemt de twee ‘de eerste politieke gevangenen in Polen sinds 1989’, iets wat bij de demonstratie wordt herhaald.
Beide mannen zijn ‘legaal veroordeeld’, volgens het Pools Helsinki Comité. De mensenrechtenorganisatie noemt de vergelijking met politieke gevangenen een ‘zeer oneerlijke verdraaiing’ van de werkelijkheid. Duda heeft aangekondigd elk wetsvoorstel te blokkeren tot de twee politici worden vrijgelaten. Ook wil hij hun opnieuw gratie verlenen.
Voor Agnieszka Krupa (47) zijn ‘vrijheid en onafhankelijkheid’ redenen om vandaag de straat op te gaan. ‘Wij zijn geen fanatici, we willen gewoon in vrijheid leven. Deze regering zegt dat ze democraten zijn. Maar dit is geen democratie, het is anarchie.’ Ook de 65-jarige Magdalena wordt onrustig van de ‘chaos’ die het land volgens haar nu beheerst. Ze herinnert zich hoe bij TVP in december het signaal uit de lucht ging toen de strijd om de omroep losbarstte. ‘De laatste keer dat dit gebeurde was in 1981, tijdens de staat van beleg (tijd van massale onderdrukking in het communistische Polen, red.).’
Waar progressieve Polen de afgelopen weken feestvierden om de nieuwe wind die in het land waait, klinken hier verontruste geluiden over de toekomst. ‘Als de natie niet protesteert, gaan we richting de afgrond’, zegt Dawid Krezalek uit het zuidoostelijke Krosno. ‘De EU zal haar waarden aan ons opleggen, bijvoorbeeld met een migratiepact. Ik wil vreedzaam leven in een land dat onze eigen melodie speelt, niet die van de EU.’
Dat de eerste weken sinds Tusk aan de macht is rommelig verlopen, staat buiten kijf. Maar volgens de nieuwe regering komt dit juist door PiS, dat zich vastklampt aan de macht. Tusk stuit bij het hervormen op weerstand uit instituties en rechtbanken die PiS de afgelopen acht jaar wist te kapen. Dit werpt tal van juridische hindernissen op en bemoeilijkt het hervormen binnen de wet. En dan is er ook nog president Duda met zijn vetorecht.
Een Poolse rechtsfilosoof vergeleek het met ‘het repareren van een schip op volle zee’. De nieuwe regering kiest nu voor confrontaties die de rand van het recht opzoeken. De frictie neemt toe, iets waar PiS – met oog op lokale verkiezingen later dit jaar – gretig munt uit slaat.
‘De sterke polarisatie in Polen werd altijd gevoed door beide kanten van de politiek’, zegt Andrzej Bobiński, directeur van denktank Polityka Insight, aan de telefoon. ‘Maar nu lijkt het alsof die polarisatie een eigen leven is gaan leiden.’ Elke ontwikkeling, klein of groot, leidt tot verdere escalatie. ‘Het is een politieke tragedie, de controle lijkt alle betrokkenen door de vingers te glippen.’
De nieuwe regering is niet van plan met de broodnodige hervormingen te stoppen. Maar op de koude straten van Warschau is vandaag evenmin sprake van inbinden. Vanaf het parlement trekken de demonstranten met een mars naar het kantoor van Tusk, ‘lang leve Polen’ scanderend, terwijl een nieuwe sneeuwbui natte vlokken achterlaat op hun rood-witte vlaggen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden