Oud-topambtenaar Roel Bekker moet even nadenken als hij gevraagd wordt naar de keren dat hij plotseling een bewindspersoon op zijn ministerie verloor. Bekker werkte bijna twintig jaar als (plaatsvervangend) secretaris-generaal op de ministeries van VROM, VWS en Binnenlandse Zaken. De secretaris-generaal is de hoogste ambtenaar op een ministerie, en daarmee de eerstverantwoordelijke voor het inwerken van nieuwe bewindspersonen.
Veel tussentijdse afzwaaiers kan hij zich niet herinneren, maar het vertrek van Gerrit Brokx in 1986 staat hem nog helder voor de geest. De CDA-staatssecretaris van Volkshuisvesting werd luttele maanden na de installatie van het kabinet-Lubbers II door zijn eigen partij op het offerblok gelegd. Enneüs Heerma volgde Brokx tussentijds op. Die personeelswissel verliep volgens Bekker zonder problemen. ‘Heerma had een goede reputatie; die heb ik heel snel ingewerkt. Ik kon uitstekend met hem uit de voeten.’
Dat Bekker onder weinig tussenpausen diende, zullen niet veel jongere topambtenaren hem kunnen nazeggen. De draaideur aan de top van ministeries staat steeds minder vaak stil. Tijdens de vorige kabinetsperiode vertrokken elf bewindspersonen voortijdig. In de twee jaar dat Rutte IV (deels demissionair) regeert zijn er al zes opgestapt, van wie vier uit carrièreoverwegingen. Minister van Volksgezondheid Ernst Kuipers werd woensdag de meest recente casus.
Hoogleraar bestuurskunde Paul ’t Hart, die veel onderzoek heeft gedaan naar de ambtelijke cultuur, heeft de indruk dat ministeries die eindeloze parade van nieuwe bazen met ‘een zeker professioneel stoïcisme’ ondergaan. Ondertussen zijn al die wisselingen aan de top wel ‘een hinderlijk gegeven’, zegt ‘t Hart. ‘Men is het inmiddels gewend, maar men is er natuurlijk absoluut niet blij mee.’
Zodra een kabinet demissionair wordt, moeten ambtenaren sowieso al veel ‘herschikwerk’ verrichten, zegt hij. ‘Want wat is politiek gevoelig verklaard, en wat niet? En hoe houd je het schip drijvende als ministers langzamerhand over de kabinetsperiode heen gaan kijken?’
Die klus wordt er niet gemakkelijker op als ‘de ene na de andere bewindspersoon vertrekt’. Ambtenaren moeten bij de komst van demissionaire invallers afwegen ‘hoeveel ze willen investeren in het op vlieghoogte brengen van iemand die per definitie een interimmer is en van wie de sectorpartijen ook weten dat het een interimmer is’.
‘Die partijen, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg, nemen zo’n vervanger niet per se serieus. Ze kunnen ook besluiten dat ze zo’n figuur gaan uitzitten. Ze maken een calculatie: gaan we tijd en moeite investeren als deze persoon binnen een half jaar weer vertrekt?’
Bekker vertelt dat topambtenaren de komst van nieuwe bewindslieden na een kabinetsformatie altijd zeer zorgvuldig voorbereiden. Maar bij een tussentijdse vervanging, die altijd onverwacht komt, kan dat niet. ‘Op zich is het inwerken van zo’n vervanger wel te doen, ook omdat de beleidsdrukte voor een demissionair minister natuurlijk lager is. Maar bij een onervaren iemand is het wel oppassen. Ik zou een heel sterk beschermingskordon om de minister heen zetten.’
Waar moet de ambtelijke staf de nieuwkomer dan tegen beschermen? Bekker somt op: ‘Tegen politieke uitglijders, tegen het doen van onverstandige toezeggingen, tegen een te groot optimisme. De vervangers die nu aantreden moeten vooral geen verwachtingen wekken. Ze moeten goed beseffen dat ze demissionaire bewindslieden zijn die op de winkel passen en niet aangesteld zijn om de wereld te hervormen.’
Hij voegt eraan toe: ‘Ik zou de crisisstaf paraat houden.’
De topambtenaren op Kuipers’ ministerie VWS hebben er nog een extra uitdaging bij: over twee weken staat de behandeling van de VWS-begroting in de Tweede Kamer geagendeerd. Kuipers’ opvolger - of huidig waarnemend minister Conny Helder - moet dan een begroting die hij of zij niet heeft opgesteld verdedigen tegenover een kritisch parlement.
’t Hart: ‘De VWS-ambtenaren moeten hopen dat de nieuwkomer zich aan de voorbereide spreekteksten houdt. Een minister met verstand van zaken kan daar zonder al te veel gevaar van afwijken. Maar een minister die net nieuw is en de begroting niet goed kent, moet niet gaan improviseren, want dan heb je een groot probleem.’
De grote angst van topambtenaren is dat de nieuweling in een onbewaakt ogenblik onbesuisde beloften doet om de Tweede Kamer te paaien. ‘Als die toezeggingen financiële consequenties hebben, moet het ministerie dat bedrag zelf ergens vandaan zien te halen.’ Een probleem dat de ambtenaren vervolgens mogen oplossen.
Het ongelukkig toeval wil ook nog dat de secretaris-generaal van VWS een paar weken geleden met vervroegd pensioen ging. Dus ook de hoogste ambtenaar op dat ministerie is momenteel een niet-ingewerkte interimmer.
‘Kuipers zal zich toch gerealiseerd hebben dat zijn abrupte vertrek dit probleem creëert. Die internationale baan die hij heeft aangenomen, moet dus wel heel bijzonder zijn’, oppert Roel Bekker.
Paul ’t Hart vraagt zich hardop af hoe schadelijk het is dat in korte tijd zo veel bewindspersonen kiezen voor een functie elders in plaats van hun karwei in het kabinet af te maken. ‘Als elk kabinet aan het einde van zijn levenscyclus leegloopverschijnselen gaat vertonen, is dat gewoon slecht voor de continuïteit van het bestuur. En het is ook slecht voor de uitstraling van het ambt van bewindspersoon.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden