Minderheidstaal Het gaat niet goed met het wetenschappelijk onderwijs in en onderzoek naar het Fries. De KNAW vindt dat het Rijk de toekomst van de taal veilig moet stellen. „Er zijn echt nog genoeg banen voor frisisten, maar de instroom droogt op.”
Er moet weer een zelfstandige universitaire bacheloropleiding Friese taal en cultuur worden opgericht, met de benodigde staf, onder wie een voltijds hoogleraar. En het Rijk moet dat betalen. Want Fries is de tweede officiële ‘rijkstaal’ in Nederland en wordt als minderheidstaal ook nog eens beschermd door Europese verdragen.
Dat stelt de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in een advies. Zij maakt zich zorgen over de „verzwakking” van het wetenschappelijk onderwijs van en onderzoek naar het Fries in Nederland en wijst de overheid op haar verantwoordelijkheid om hier iets aan te doen.
In de jaren zeventig waren er nog volledige opleidingen Fries aan de universiteiten van Groningen, Amsterdam (zowel aan de UvA als aan de VU), Utrecht en Leiden. Inmiddels heeft geen enkele universiteit meer een zelfstandige bacheloropleiding Fries. De laatste voltijds hoogleraar Friese taal- en letterkunde, aan de Rijksuniversiteit Groningen, ging in september 2022 met emeritaat. Deze werd aanvankelijk opgevolgd door een universitair docent. Dat leidde tot commotie – in en buiten Friesland – en Kamervragen. Inmiddels is weer een hoogleraar aangesteld, maar wel in deeltijd en ad interim.
Een commissie van de KNAW, onder leiding van filosofie- en wetenschapshistoricus Keimpe Algra (Universiteit Utrecht), boog zich over het vraagstuk hoe het verder moet met de ‘frisistiek’. Ze vindt dat het Rijk de verantwoordelijkheid moet dragen om een nieuwe bachelor „duurzaam” te financieren. Bij welke universiteit dat zou moeten zijn, laat de commissie in principe open, hoewel pragmatische redenen bestaan om voor Groningen te kiezen.
„Er is spanning tussen enerzijds een breed draagvlak voor de beschermde positie van het Fries en anderzijds de verzwakte positie van deze taal in het hoger onderwijs”, zegt Algra. „De provincie Friesland voert een actieve cultuur- en taalpolitiek, die wordt gesteund door de rijksoverheid. Op in Friesland wordt steeds meer inmiddels lesgegeven in de taal, er is ook een lerarenopleiding, maar er zijn steeds minder wetenschappelijke deskundigen die kennis over de Friese taal en cultuur kunnen overdragen of daar onderzoek naar kunnen doen. Dat heeft gevolgen voor het hele culturele bouwwerk van het Fries, ook voor instellingen als Tresoar en het Fries Museum en voor Omrop Fryslân. Er zijn echt nog genoeg banen voor frisisten, maar de instroom droogt op.”
In Amsterdam is het Fries onderdeel van de bijzondere leerstoel Germaanse talen, in Utrecht is het een aandachtsgebied bij sociolinguïstiek. Aan de Rijksuniversiteit Groningen is de taal ondergebracht in het bredere bachelorprogramma Minorities & Multilingualism. Algra: „Het pakket aan Friese vakken dat je in Groningen kunt volgen, beslaat ongeveer één jaar van de bacheloropleiding.”
Volgens de universiteiten waren de studentenaantallen te laag om volwaardige studies Fries in stand te houden. „Het is begrijpelijk dat universiteiten het Fries niet meer rendabel vinden”, zegt Algra. „Het aantal ingeschreven en afgestudeerde studenten is medebepalend voor de financiering. Wij vinden dat het Rijk voor het Fries een speciale regeling moet treffen. Voor de nieuwe bacheloropleiding zou een universiteit aparte financiering moeten krijgen.” De KNAW heeft becijferd dat dit rond de 6,5 à 7 ton kost.
Om ervoor te zorgen dat een nieuwe bacheloropleiding Fries geen ‘reservaat’ wordt, moet het volgens de KNAW voor studenten van andere opleidingen mogelijk worden om vakken binnen deze bachelor te volgen. Ook zou het makkelijker moeten worden om Fries te studeren als tweede studie, eventueel in deeltijd.
De KNAW wil daarnaast dat er een Raad voor de frisistiek wordt opgericht, die toezicht houdt op de samenwerking tussen de verschillende instellingen waar nog onderwijs wordt gegeven in het Fries en onderzoek plaatsvindt naar deze taal. Die samenwerking „kan beter”.
Source: NRC