Een stoffige rechthoek aan de Bolsjaja Poljanka in het oude centrum van Moskou markeert de plek waar tot voor kort nog een metalen plaatje hing. Daarop stond te lezen dat jurist Jevgeni Janitski werd gearresteerd op 11 maart 1938 en exact vier maanden later is doodgeschoten. Het bordje werd hier opgehangen in december 2016, maar is vorig jaar door onbekenden verwijderd.
Hetzelfde lot troffen het afgelopen jaar tientallen soortgelijke gedenkplaatjes van het project Het laatste adres, dat nu tien jaar bestaat en is geïnspireerd door de ‘struikelstenen’ die ook in veel Nederlandse steden verwijzen naar de slachtoffers van het naziregime. In Rusland verwijst ieder plaatje naar een man of vrouw die onder de Stalinterreur van hier werd weggevoerd om later te worden vermoord.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het schrikbewind van Sovjetdictator Jozef Stalin eiste alleen al in Moskou zeker veertigduizend levens. In de hele Sovjet-Unie ging het om ongeveer een miljoen. Het project Het laatste adres is een bescheiden poging de slachtoffers een naam te geven en de omvang van de terreur van toen aanschouwelijk te maken. In heel Rusland hangen inmiddels rond de 1.200 gedenkplaatjes, en het initiatief vindt navolging in andere voormalige Sovjetrepublieken en Oostbloklanden, zoals Oekraïne, Tsjechië en Georgië.
‘Helaas zien we vanaf het voorjaar van 2023 hoe de bordjes van ‘Het laatste adres’ verdwijnen in verschillende wijken, op verschillende plekken’, zegt Oksana Matviëvskaja. Ze speelt een coördinerende rol in dit vrijwilligersproject en leidt excursies. ‘We begrijpen dat dat een gerichte aanval is op het project. Maar we gaan niettemin door nieuwe bordjes op te hangen en oude te vervangen op plekken waar ze zijn gestolen.’
Een van die bordjes herinnert aan Samoeil Zaks-Gladnev, een journalist en in ongenade gevallen bolsjewiek van Joodse komaf. Hij werd gearresteerd in 1936 en het jaar daarop geëxecuteerd. ‘Kijk, hij woonde in dit huis,’ zegt Sergej Zair-Bek, die iets verderop woont en het initiatief nam voor dit gedenkplaatje. ‘Hij werd ervan beschuldigd aan het hoofd te staan van een terroristisch complot tegen Stalin.’
Ook dit bordje verdween recentelijk, reden om nu een nieuw exemplaar op te hangen, iets meer uit het zicht. Vaak zijn die individuele gedenkplaatjes het doelwit. Waar er grotere aantallen bij elkaar hangen, zoals hier vlak om de hoek, worden de bordjes meestal ongemoeid gelaten. Wel worden ze geregeld beklad.
‘Wij maken ze dan weer schoon,’ zegt Matviëvskaja. ‘Niet alleen wij, maar ook gewoon mensen die zich betrokken voelen. Op Telegram hebben we instructies geplaatst voor hoe je ze kunt schoonmaken. Soms tekenen ze hamers en sikkels op die bordjes, of ze schrijven bijvoorbeeld ‘trotskist’.’ Lachend: ‘Hoewel ze misschien niet eens weten wat een trotskist is.’
Het maken van zo’n metalen gedenkplaatje is tijdrovend, reden voor sommige activisten om tijdelijk kartonnen bordjes op te hangen op plekken waar de originelen zijn gestolen. ‘Dat begon in Moskou en is nu overgenomen in St. Petersburg,’ zegt Matviëvskaja. ‘Daar is een activist die anoniem opereert. Hij kleurt kartonnen bordjes met zilverkleurige verf, zodat ze er van een afstand uit zien als echte van metaal. Daar zijn we natuurlijk heel blij mee, want het laat zien dat dit project in een behoefte voorziet, dat er mensen zijn die het belangrijk vinden dat die bordjes er zijn en bereid zijn hun steentje eraan bij te dragen.’
In Rusland staat de stille campagne tegen het project dat de slachtoffers van Stalin memoreert niet op zichzelf. Geregeld verdwijnen ook andere verwijzingen naar het bloedige verleden, zoals in 2020 toen in de stad Tver, ten noorden van Moskou, twee grote borden verdwenen die waren geplaatst ter nagedachtenis van vermoorde Sovjetburgers en Poolse krijgsgevangenen.
Het is zelfs niet ondenkbaar dat het Russische parlement een eerder genomen eigen besluit terugdraait en, net als vroeger de Sovjet-Unie, Hitler-Duitsland de schuld geeft van de moord op duizenden Poolse officieren bij Katyn begin jaren veertig, ondanks overvloedig bewijs dat de massamoord het werk was van Stalins geheime politie.
Steeds vaker worden de misdaden van het Stalinregime gerelativeerd en afgezet tegen diens ‘goede kanten’. Her en der in het land verschijnen nieuwe Stalinbeelden, soms met openlijke medewerking van de plaatselijke autoriteiten. Het herdenken van de slachtoffers van de staatsterreur daarentegen wordt waar mogelijk bemoeilijkt, niet zelden met ‘coronamaatregelen’ als voorwendsel. Mensenrechtenbeweging Memorial, die al tientallen jaren de politieke terreur uit de Sovjettijd in kaart brengt, werd verboden.
‘Het gaat om een strijd tegen de historische herinnering,’ zegt Matviëvskaja. ‘Het heeft zonder meer ook te maken met de aanval op Memorial. De mensen die zich daarmee bezighouden hebben het groene licht gekregen op te treden tegen deze ‘vijand’.’ Matviëvskaja ziet een direct verband met de Russische inval in Oekraïne, die volgens haar ‘de morele normen doet verschuiven’ in de samenleving.
‘Dat wat gisteren nog ontoelaatbaar was en in de samenleving werd veroordeeld, wordt nu normaal.’ De mensen die dat doen ‘voelen zich veilig’, vervolgt ze. ‘Het roept geen enkel verzet op, er is geen afstraffing door de autoriteiten, de politie doet niets, de alom aanwezige bewakingscamera’s registreren niets. Dat is allemaal heel tekenend.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden