Er zijn net zoveel burn-outdefinities als er burn-outcoaches, burn-outboeken, psychologen, stressexperts en arbeidsdeskundigen bestaan. Maar over één ding is vrijwel iedereen het eens: de kern van een burn-out is mentale uitputting. De term is ontleend aan de meestgebruikte definitie van burn-out, die van de Amerikaanse hoogleraar psychologie Christina Maslach uit 1981.
Volgens de richtlijn van huisartsen krijgen patiënten de diagnose burn-out als ze ten minste zes maanden spanningsklachten ervaren, zoals een uitgeput en opgejaagd gevoel, en ze het gevoel hebben dat ze de controle over hun leven kwijt zijn en minder functioneren in het dagelijks leven. Dat kan op het werk zijn, maar ook in het verkeer, en natuurlijk privé. Sommige patiënten hebben daarbij veel lichamelijke klachten.
Dit klinkt duidelijk, maar volgens psychiater Christiaan Vinkers berust dat lijstje helemaal niet op wetenschappelijk onderzoek. ‘Met burn-out bedoelen we dat iemand te lang te veel stress heeft gehad: het overbelaste lichaam en de overbelaste geest zijn uit balans. Maar iedereen gebruikt de term op een andere manier, voor lichte tot ernstige klachten en voor heel uiteenlopende symptomen’, zegt Vinkers. ‘De klachten van mensen zijn reëel. Maar of zij iets hebben dat een burn-out genoemd kan worden, is de vraag. Geen enkele arts kan een burn-out betrouwbaar vaststellen. Er is een grote overlap met depressie en angststoornissen.’ Volgens Vinkers is voor een echt heldere definitie meer onderzoek nodig.
Over de auteur
Heleen van Lier schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Om toch een beeld te kunnen geven van de omvang van het probleem, hanteren onderzoeksinstituten CBS en TNO een eigen definitie van de burn-out. Zij noemen het ‘psychische vermoeidheid door het werk’. Dit wordt gemeten aan de hand van vijf items, waaronder emotionele uitputting door het werk, zich leeg voelen aan het eind van de werkdag en vermoeidheid.
Volgens de jaarlijkse Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden, dat als het meest betrouwbare op dit gebied wordt gezien, ervaart één op de vijf werknemers deze psychische vermoeidheid. Dit percentage is de afgelopen vijf jaar gestegen van 15,9 naar 20 procent, waarbinnen vooral de groep jonge vrouwen oververtegenwoordigd is.
Bij de huisarts kregen in 2021 naar schatting 130.400 nieuwe patiënten de diagnose burn-out, dat in de medische rapportages officieel neurasthenie heet. Hier zijn bijna twee keer zoveel vrouwen als mannen bekend met burn-outklachten. Volgens TNO waren de zorguitgaven voor burn-out 278 miljoen euro in 2019.
Om een burn-out voorkomen moet je eerst de signalen herkennen, zegt Wilmar Schaufeli. Als hoogleraar arbeidspsychologie heeft hij er zijn levenswerk van gemaakt de burn-out te doorgronden en hij is ervan overtuigd: het overkomt de besten. ‘Mensen met een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Mensen die zich schuldig voelen als ze op een thuiswerkdag een uurtje in de tuin zitten met een boterham.’
Alarmbellen die een burn-out aankondigen zijn volgens Schaufeli: chronische vermoeidheid, fysiek en mentaal. ‘Dat je na een werkdag moe bent is normaal. Maar deze moeheid gaat niet over.’ Verder noemt hij ook cognitieve klachten als aandachts- en geheugenproblemen (‘je kunt zelfs het plot van een Netflix-serie niet meer volgen’), piekeren, slecht slapen en emotionele ontregeling. Daarmee bedoelt Schaufeli bijvoorbeeld huilbuien, labiliteit en woede-uitbarstingen terwijl je dat van jezelf niet gewend bent.
Volkskrant-verslaggever Arno Haijtema kent de symptomen die hem zouden moeten waarschuwen voor een burn-out en depressie. Het zijn er tien. ‘Eerst raakt mijn tijdsbesef verstoord. Prikkels komen harder binnen en emoties raken in een vrije val en kunnen me meesleuren de diepte in.’
Herken je deze symptomen, dan is het zaak om ‘pro-actief gedrag te vertonen’, zegt Madelon Otto, die promoveerde op wat werknemers zelf kunnen doen om een burn-out te voorkomen. Thuis de werkmail uitzetten bijvoorbeeld, en ‘actief niet aan het werk denken’. Wat je thuis kunt doen, ligt voor de hand: maak tijd voor ontspanning. Dat doe je het best door leuke dingen te doen – van in je eentje uitgeblust op de bank hangen, knap je niet wezenlijk op.
Op de werkplek liggen de zaken minder eenvoudig. Otto noemt ‘het vergroten van controle’ als beschermend gedrag: je baas vragen je de meest stressvolle taken uit handen te nemen, bijvoorbeeld, in ruil voor taken waar je energie van krijgt. Feedback vragen helpt ook, net als steun zoeken bij leidinggevende en collega’s. In het ideale geval lukt het dan ook nog je ‘regelruimte te vergroten’ en de werkeisen naar beneden te stellen.
Concreet moeten werkgevers zes potentiële probleemgebieden in de gaten houden, gebaseerd op onderzoek van de psychologen Christina Maslach en Michael Leiter: werkdruk, controle, beloning, collegialiteit, rechtvaardigheid en waarden. Schaufeli legt uit: ‘Bij de werkgevers moeten de alarmbellen gaan rinkelen als ze merken dat werknemers constant op hun tenen moeten lopen, als ze weinig zeggenschap of invloed hebben om hun werk goed te doen, of als ze ontevreden zijn over hun salaris of onvoldoende erkenning krijgen. Ook een slechte werksfeer, als werknemers zich oneerlijk behandeld voelen of als ze in gewetensnood raken door bijvoorbeeld duistere kanten van hun baan, zijn risicofactoren.’
‘Daarnaast zijn er ook ‘energiebronnen’, zoals steun van collega’s of een complimentje van de baas. Zolang de balans tussen die twee goed is, lopen mensen een relatief lage kans op een burn-out’, aldus Schaufeli.
Of het nou ligt aan het appje van je baas om 10 uur ’s avonds en die vervelende mail die binnenkomt tijdens het partijtje van je dochter. Of aan de aanwezigheid van een digitale wereld waarin je jezelf constant kunt vergelijken met anderen, en de dagelijkse druk om leuk en gevat te zijn in groepsapps, of op Twitter. We zijn ons gedrag gaan aanpassen aan wat dat kleine schermpje van ons vraagt, en dat brengt veel extra druk met zich mee. Het lijkt dan ook geen toeval dat de stijgende lijn van burn-outklachten gelijkloopt met de opkomst van de smartphone.
Volgens arbeids- en organisatiepsycholoog Annita Rogier zijn dit soort zaken vaak lastig in te schatten voor werkgevers. ‘Dit komt door het gebrek aan communicatie in menig bedrijf. Veel gaat top-down: de manager praat, de werknemer moet luisteren. Wanneer er dan een concrete klacht van een werknemer komt, zeggen veel managers dingen als ‘ik ben ermee bezig’, ‘ik neem het mee’, ‘ik ga me erop beraden’ – waarna er vaak niks verandert. Belangrijk is dat managers medewerkers apart nemen en vragen: welke zaken leveren stress op? Wat stel je zelf voor om eraan te doen? Wat heb je nodig?’
‘Flexibiliteit kan de sleutel zijn. Zo is filestress een veelvoorkomende klacht: misschien willen mensen daarom later beginnen en langer doorwerken, of vanuit huis werken. Sommige mensen willen de kinderen uit school kunnen halen. ‘Die levensbalans, het evenwicht tussen werk en privé, kan per persoon verschillend zijn en kan ook op een zonnige zomerdag anders zijn dan op een regenachtige winterdag. Dit soort afspraken moet de werkgever dus niet van bovenaf aan het hele bedrijf opleggen.’
De helft van de werknemers met burn-out klachten (48 procent) laat zich begeleiden door de bedrijfsarts, volgens het Nationaal Salaris Onderzoek 2017. Ook een persoonlijke coach zoeken is populair (42 procent). De huisarts begeleidt 30 procent van de opgebrande werknemers. Er worden zeer uiteenlopende oplossingen gevonden: een aanpassing van de werktijden (46 procent), sporten (29 procent), medicatie (27 procent), mindfulness training (17 procent), yoga (17 procent), begeleiding door een psychiater of psycholoog (10 procent) of ontslag of andere baan (3 procent).
Maar hoezeer het groeiende leger van burn-outcoaches, stressconsulenten en vitaliteitsgoeroes ook de lof mag zingen van kantooryoga, bedrijfsmassages en anti-burn-outbootcamps, we weten eigenlijk bar weinig over wat echt werkt. ‘Veel onderzoek en weinig antwoorden. Dat zou men de paradox van het onderzoek naar burn-out kunnen noemen’, zegt Schaufeli.
Is een burn-out een stoornis en hoe lang duurt een burn-out gemiddeld? Test je kennis in de burn-outquiz.
Volgens Annita Rogier is het in ieder geval belangrijk dat een medewerker met stressklachten vertrouwelijk met iemand kan praten en begeleid wordt. ‘Met passende begeleiding kunnen mensen met stressklachten vaak binnen drie maanden weer geleidelijk aan aan het werk. Afhankelijk, natuurlijk, van de ernst van de klachten.’ Daarna moet je niet zomaar terugkeren in dezelfde situatie. Dan is de kans op terugval aanzienlijk, zegt Rogier. ‘Zo iemand moet dingen leren, zoals ‘nee’ zeggen en bijtijds aan de bel trekken. Je kunt denken aan maatregelen zoals ‘jobcraften’: taken ruilen met collega’s, om de werkbelasting anders te verdelen.’
Als je een vast contract hebt, mag je werkgever je in principe niet ontslaan als je ziek thuis zit. De eerste twee jaar van je burn-out is de werkgever verplicht om je loon door te betalen. Of althans: in elk geval 70 procent van je laatstverdiende loon (bij veel werkgevers is dit hoger). Een uitzondering is ontslag op staande voet als je bijvoorbeeld de afspraken met de bedrijfsarts aan je laars lapt.
De 2 miljoen Nederlanders met een ‘flexibele arbeidsrelatie’, zoals bijvoorbeeld een tijdelijk contract, hebben het minder getroffen. Bij een tijdelijk contract kan een werkgever ervoor kiezen om je contract simpelweg niet verlengen en het te laten aflopen terwijl je nog van je burn-out herstelt.
Het goede nieuws voor zzp’ers is dat zij minder risico lopen op een burn-out. Het slechte nieuws is dat je meteen zonder inkomsten komt te zitten een burn-out krijgt. Je kunt als zzp’er een (niet goedkope) arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluiten, of je aansluiten bij een broodfonds.
Voor dit artikel hebben we informatie uit eerdere Volkskrant-artikelen gebundeld:
Hoe opgebrand is Nederland? – Margreet Vermeulen en Ianthe Sahadat, 4 januari 2019.
Hoe voorkom ik een burn-out? – Evelien van Veen, 24 juni 2021.
We hebben geen idee wat een burn-out is, zegt psychiater Christiaan Vinkers. Wat de zelfverklaarde experts ook zeggen – Ianthe Sahadat, 16 december 2022.
Een burn-out voorkomen begint bij de baas – Jonathan Witteman, 21 januari 2019.
Volgens Annita Rogier kunnen werkgevers veel meer doen om burn-outs te voorkomen. Maar wat dan precies? – Mieke Zijlmans, 23 januari 2019.
Hoe lang duurt een burn-out? En 6 andere praktische vragen over ziek melden – Jonathan Witteman, 23 januari 2019.
Een alarmerend verhaal over onze nationale lievelingsverslaving – Ianthe Sahadat, 23 september 2017.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden