De legendarische concertregistratie uit 1984 van Talking Heads draait opnieuw in de bioscoop. Het opzwepende dansfeest is zo meesterlijk vastgelegd dat het voelt alsof je samen met de Amerikaanse band op het podium staat.
Het was groot popnieuws toen de bandleden van Talking Heads vorig jaar aankondigden voor het eerst in meer dan twintig jaar weer eens het podium te zullen delen. Goed, het was dan niet om een concert te geven, iets waar de fans van de band die eind jaren zeventig in New York werd opgericht al die tijd op waren blijven hopen. Maar het was al bijzonder genoeg dat de bandleden zich op 11 september 2023 in Toronto samen zouden laten interviewen op het International Film Festival, waar hun film Stop Making Sense (1984) opnieuw in première zou gaan.
Sinds de Talking Heads in 1991 uiteenvielen, hebben David Byrne, Jerry Harrison, Tina Weymouth en Chris Frantz zich nauwelijks meer samen laten zien. En een reünie zagen ze al helemaal niet zitten, ondanks de naar verluidt astronomische bedragen die sindsdien door concertorganisatoren en festivalboekers zijn geboden om de vier weer bij elkaar te krijgen.
Over de auteur
Gijsbert Kamer is sinds 1992 muziekjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant recensies, interviews en beschouwingen over pop en jazz.
Vooral Byrne hield de boot altijd af. Voor hem hoefde het niet zo nodig, zei de zanger in zo ongeveer elk interview dat hij de afgelopen dertig jaar gaf. Hij was als soloartiest succesvol geworden, speelde inmiddels met nieuwe, wisselende muzikanten die prima in staat bleken Talking Heads-hits als Psycho Killer of Once in a Lifetime uit te voeren. Daar had hij de andere bandleden niet voor nodig.
Waar hij ze wél voor nodig had, was het besluit om Stop Making Sense, de in 1984 door Jonathan Demme geregisseerde concertfilm, opnieuw in roulatie te brengen.
Stop Making Sense staat al veertig jaar te boek als misschien wel de beste liveregistratie ooit. Het werd bij verschijnen al tot meesterwerk bestempeld en in één adem genoemd met klassiek geworden concertfilms als Woodstock (1970) en Martin Scorseses The Last Waltz (1978). Hoezeer concertfilms zich sindsdien ook hebben ontwikkeld, van Sign o’ the Times van Prince (1987) en Rattle and Hum van U2 (1988) tot The Eras Tour van Taylor Swift (2023), vraag film- en popkenners naar de mooiste, opwindendste muziekfilm en nog altijd zal Stop Making Sense veel worden genoemd.
Alles eraan was toen – en is nog altijd – anders dan gebruikelijk voor een concertfilm. Zo is er nauwelijks publiek te zien en wordt de muziek niet versneden met interviews en backstagebeelden. Zo wilde de Amerikaanse regisseur Jonathan Demme het. Hij had de band in 1983 zien optreden toen die in de VS op tournee was ter promotie van het vijfde album, Speaking in Tongues. Demme was niet alleen onder de indruk van de muziek, maar zag er door de uitvoering meteen al een verhaallijn in waaraan geen dialogen te pas hoefden te komen.
Talking Heads-concerten begonnen tijdens die tournee met Byrne, die alleen op het podium hun eerste hit zong: Psycho Killer uit 1977. Daarna kwam bassist Tina Weymouth erbij en brachten ze samen Heaven (van het album Fear of Music uit 1979). Zo kwamen er steeds meer muzikanten bij, tot ze uiteindelijk met z’n negenen een kolkende mix van funk en rock brachten.
De uitbreiding van het witte Talking Heads-viertal naar een met vijf Afro-Amerikaanse muzikanten en zangeressen aangevulde ‘Expanded Heads’: dát was het verhaal. Elk liedje werd een aparte scène, ingekleurd door een steeds net weer anders dansende Byrne, die elk nummer een andere choreografie gaf.
Demme en Byrne waren er snel uit dat de film er moest komen, maar er was geen geld. Talking Heads was in 1983 een belangrijke, invloedrijke band waarvan de albums steevast hoog eindigden in de jaarlijstjes van critici, maar lang niet zo goed verkochten als die van bijvoorbeeld The Police. En Jonathan Demme (1944-2017) had met kleine producties als Melvin and Howard (1980) wel wat succes gehad, maar de films waarmee hij echt bekend zou worden, zoals Something Wild (1986), The Silence of the Lambs (1991) en Philadelphia (1993), had hij nog niet gemaakt.
De financiering van de film moest door de vier Talking Heads zelf bijeen worden gebracht, waardoor zij ook de rechthebbenden werden.
‘Vorig jaar verliepen de rechten op de dvd en blu-ray, en dus kwamen we weer eens bij elkaar om te kijken wat we verder nog met de film konden’, zegt gitarist en toetsenist Jerry Harrison vanuit zijn studio in San Francisco. Er waren diverse aanbiedingen om de film opnieuw in roulatie te brengen en de band koos er uiteindelijk voor om met het productiebedrijf A24 in zee te gaan. ‘Zij wilden groots uitpakken, met een nieuwe, gerestaureerde versie op metershoog Imax-formaat, en investeren in een nieuwe geluidsmix.’
Alleen: waar waren de originele negatieven gebleven? ‘Die vonden ze na veel speurwerk in Kansas, in een opslagplaats van filmmaatschappij MGM, die eigenlijk niks met de film te maken had’, zegt Harrison, nog altijd verbaasd. ‘Die vondst mag echt een wonder heten.’
Omdat Harrison als enige van de vier bandleden aan de westkust woont, waar de restauratie plaatsvond, was het zijn taak om toe te zien op het oplappen van beeld en geluid. ‘Dankzij nieuwe scantechnieken konden we ieder frame een nieuwe glans geven. En omdat we destijds als een van de eersten het geluid digitaal opnamen, klonk alles met een paar aanpassingen weer fantastisch.’
Harrison keek afgelopen september met open mond naar de metershoge Imax-versie van Stop Making Sense. ‘Om eerlijk te zijn wisten we veertig jaar geleden al dat we echt iets bijzonders in handen hadden, daarom hebben we ons spaargeld ook in Stop Making Sense geïnvesteerd. Maar dat de film na al die tijd nog zo overeind is gebleven en dat mensen nu nog in de gangpaden gaan staan dansen, dat verbaast me toch een beetje.’
Alle credits voor David Byrne en Jonathan Demme, zegt hij. Byrne had begin jaren tachtig echt een transformatie ondergaan. Waar de altijd wat schuchtere voorman van Talking Heads tijdens de tournee rond het album Remain in Light (1980), waarmee de band ook de Edenhal in Amsterdam aandeed, nog wat houterig oogde, waren het drie jaar later juist zijn elastische, ritmisch rake en steeds knap uitgedachte dansbewegingen die alle ogen op hem gericht hielden.
Harrison: ‘Na de Remain in Light-tour is David gaan samenwerken met choreograaf Twyla Tharp (Byrne had de muziek gecomponeerd voor haar voorstelling The Catherine Wheel, waarvan het liedje What a Day That Was in Stop Making Sense wordt uitgevoerd, red.). Van haar leerde hij dansen en zijn lichaam inzetten. Maar ook van clipregisseur Toni Basil, die verantwoordelijk was voor de videoclip van Once in a Lifetime, misschien wel ons bekendste nummer. Van hen kreeg Byrne het zelfvertrouwen om als danser echt op de voorgrond te treden.’
Het dansje met de schemerlamp in This Must Be the Place (Naive Melody), zijn schokschouderende motoriek in de ‘big suit’, het oversized pak dat hij draagt in Girlfriend Is Better, en de rondjes die hij rent in Life During Wartime: het zijn nog altijd onvergetelijke beelden.
Beelden die ook meesterlijk zijn vastgelegd, voegt Harrison eraan toe. ‘Het is een concertfilm, maar je ziet om te beginnen geen monitors op het podium, wat uniek was in een tijd waarin er nog geen oortjes bestonden waarmee muzikanten elkaar konden horen. En Jonathan laat pas in de laatste nummers iets van het publiek zien. Niet omdat hij publieksshots per definitie saai vond, zoals hij vaak zei, maar omdat de beelden die hij ervan had eigenlijk allemaal mislukt waren.’
De drie optredens die Demme filmde vonden plaats in december 1983 in de Pantages Theatre in Los Angeles. Tijdens het eerste concert liet Demme de zaallichten aan en richtte hij de zes camera’s vooral op het publiek. Dat vond hij er uiteindelijk zo suf uitzien dat hij besloot alle publieksshots weg te gooien. Het bleek een gouden greep, want het publiek zou alleen maar afleiden van het dansfeest dat op het podium ontstaat.
Er wordt uitmuntend gemusiceerd door de Talking Heads zelf, maar ook door de muzikanten die zich bij hen voegen. Toetsenist Bernie Worrell, gitarist Alex Weir, percussionist Steve Scales en de knap synchroon dansende zangeressen Lynn Mabry en Ednah Holt. In Demmes regie voelt het op den duur alsof je met de band op het podium staat. Je hebt gezien hoe het lege podium steeds voller wordt, en bij het vijfde nummer, Slippery People, is stilzitten geen optie meer.
Demme doet niet aan snelle shotwisselingen of hectische montages. In Once in a Lifetime staat de camera minutenlang onafgebroken gericht op zanger David Byrne. Zo rustig als de cameravoering is, zo beweeglijk is de band. De vijf extra muzikanten geven de muziek zo veel diepte, met funky toetsenpartijen en Afrikaanse ritmelagen (de Nigeriaanse muziek van King Sunny Adé was volgens Harrison een belangrijke invloed), dat de vraag opdoemt of de vier Talking Heads het ooit alleen hadden gekund.
Is de roep om een reünie daarom eigenlijk niet onzinnig? Kunnen ze met z’n vieren ooit nog zo’n opzwepend geheel produceren?
‘Nee, dat kunnen we niet’, zegt Harrison stellig. ‘Ik weet nog dat ik in 1980 naar David toe ging. We legden met Brian Eno de laatste hand aan Remain in Light. We hadden een goed aanbod om in Central Park te gaan spelen. Maar ik vond de nieuwe nummers ritmisch en harmonisch veel te gelaagd om live te spelen.
‘David, zei ik, we hebben minstens vijf extra muzikanten nodig. David zei dat ik die zelf maar bij elkaar moest zoeken, hij moest de plaat afmaken. Ik ging met gitarist Adrian Belew en een groep vooral zwarte muzikanten aan de slag. Zo is het grotere Talking Heads ontstaan en dat concept is altijd gebleven.’
Stop Making Sense was, zo beaamt Harrison, niet alleen het hoogtepunt van Talking Heads, maar ook het begin van het einde voor de band. ‘We hebben nog drie albums gemaakt, maar dat waren toch meer soloprojecten van David met ons als begeleidingsband. Op tournee zijn we nooit meer geweest, en ik zie dat met z’n vieren ook nooit meer gebeuren.’
De lpStop Making Sense (cd’s waren er nog nauwelijks) verscheen wereldwijd in oktober 1984. Snelle kopers kregen er een boekwerk van 16 pagina’s bij met vooral filmstills. Vier van de negen tracks op de lp kwamen van het destijds één jaar oude album Speaking in Tongues. Die waren allemaal beter en vooral opzwepender dan de studioversies. De liveversie van Slippery People werd hier zelfs een top-10-hit, de grootste hit die de band in Nederland heeft gehad. De in 1999 verschenen cd-versie van de soundtrack bevatte alle zestien nummers, in de volgorde van de film; alleen Genius of Love van de Tom Tom Club ontbrak.
Het leek een eeuwigheid te duren voordat Stop Making Sense eindelijk in Nederland ging draaien. In de VS was de film in oktober 1984 in roulatie gegaan, tegelijk met de soundtrack. Die was hier wel meteen uitgebracht, maar het was niet vanzelfsprekend dat de film in Nederland de bioscopen zou halen. Eerdere concertfilms van Neil Young (Rust Never Sleeps uit 1979) en de Rolling Stones (Let’s Spend the Night Together uit 1983) bleken geen groot succes en de Talking Heads waren lang niet zo populair. De fans vreesden dat Stop Making Sense hier hooguit als (destijds kostbare) VHS-band zou worden uitgebracht.
Een opsteker was het succes van de film Purple Rain van Prince, die in september 1984 in de bioscoop was gekomen. En nadat Stop Making Sense in januari 1985 een succes was gebleken op het Filmfestival van Rotterdam, kocht distributeur The Movies de film toch aan voor een bescheiden release in City 2 in Amsterdam en een aantal filmhuizen in het land. Met als aangenaam gevolg voor de band dat de soundtrack doorschoot richting de albumtop-3.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden