Als burgemeester Jaap Velema van de gemeente Westerwolde na ruim een uur het woord krijgt van de rechter, wordt het hem even te veel. De situatie voor de asielzoekers en het COA-personeel in het al maanden opnieuw overvolle aanmeldcentrum in Ter Apel: het vreet aan hem. Met een brok in zijn keel: ‘Dit komt voort uit onmacht. Hoewel ik er niet verantwoordelijk voor ben, voel ik me er wel verantwoordelijk voor.’
Over de asielopvangcrisis in Nederland, de oorzaken daarvan en mogelijke maatregelen, kan eindeloos worden gesproken. Maar over de kern van de zaak voor het Oost-Groningse dorp – al jaren het brandpunt van de asielproblematiek – kan de advocaat van Westerwolde kort zijn. ‘Er is een duidelijke afspraak, en het COA komt die afspraak niet na.’
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland. Hij verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe.
Die afspraak is dat er in het aanmeldcentrum in Ter Apel maximaal tweeduizend asielzoekers mogen zijn. Dat aantal stamt uit een overeenkomst uit 2010, en werd daarna keer op keer bevestigd.
Nadat afgelopen herfst voor het derde jaar achtereen de maximale capaciteit van het aanmeldcentrum weer stelselmatig werd overschreden, en het weer niets uithaalde het COA te sommeren zich aan de afspraken te houden, moet de rechter er zich maar eens over uitspreken, vindt de gemeente. Zij spande een kort geding aan.
Het aanmeldcentrum zakt door de ondergrens van humane opvang, bleek onomwonden uit rapporten van de Inspectie Justitie en Veiligheid en de GGD. En de dorpsbewoners hebben nu echt genoeg van die relatief kleine groep raddraaiers die al veel te lang grote problemen veroorzaakt.
Het was geen lichtvaardig besluit om de juridische stap te zetten. ‘Je wilt niet zo tegenover elkaar staan’, zegt burgemeester Velema. Al sinds 1996 huisvest Ter Apel het grootste azc van Nederland. ‘Westerwolde draagt al decennia loyaal bij aan de opvang van asielzoekers’, zegt de advocaat van de gemeente.
Maar daar zit een grens aan, en die grens is tweeduizend personen. ‘Geen bestuurlijk streven, geen inspanningsplicht, maar een harde afspraak’, aldus de gemeente. Het is de enige manier om de opvang fatsoenlijk te houden, en de belasting voor het dorp draaglijk. Maar maandag zaten er nog 2.158 mensen in Ter Apel. ‘Dat is niet aanvaardbaar. Nu niet, en in de toekomst niet.’
Het COA betwist de afspraak niet. Maar het schenden ervan is ‘uit nood’ geboren. ‘Het COA doet wat in zijn macht ligt om de druk op Ter Apel te verlichten’, aldus de advocaat van de opvangorganisatie. Maar daarvoor is het COA afhankelijk van anderen, voor opvanglocaties elders, zo luidt het verweer.
‘Die is op dit moment niet toereikend. Ondanks vele oproepen is er een te grote groep gemeenten, circa de helft, die wegkijkt.’ De doorstroom vanuit Ter Apel loopt daardoor vast. Ook de huisvesting van statushouders blijft achter, onder andere vanwege de woningnood. Het COA heeft geen uitwijkmogelijkheden.’
Overmacht, kort gezegd. De nachtopvang in tenten in Stadskanaal helpt wel iets. Inmiddels slapen er in Ter Apel geen asielzoekers meer op stoelen in wacht- en recreatieruimten. Er is bovendien extra schoonmaak, begeleiding en beveiliging ingezet. Volgens het COA is er trouwens niet per se een verband tussen overbezetting en de overlast in het dorp.
Maar: asielzoekers blijven onverminderd komen en contracten met tijdelijke opvanglocaties lopen af. Dit jaar zijn er niet minder dan 52 duizend nieuwe plaatsen nodig voor asielzoekers en statushouders. ‘De problematiek waar het vandaag over gaat, zal niet worden opgelost met een rechterlijke uitspraak’, aldus het COA.
De spagaat, zegt de advocaat: het COA kan zijn wettelijke taak (asielzoekers opvangen) niet ondergeschikt maken aan de afspraak met Westerwolde. Juist op dit punt is de rechter kritisch. ‘Het lijkt erop dat u vindt dat Westerwolde de enige gemeente in Nederland is die maar moet accepteren dat u zich niet aan de afspraken houdt.’
Hij wijst op het mediation-traject begin 2023, onder leiding van Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. Nog eens werd zwart op wit gezet: maximaal tweeduizend asielzoekers. ‘U houdt een heel betoog dat het COA zo z’n best heeft gedaan’, zegt de rechter. ‘Maar is dat wel relevant? Alle omstandigheden die u bespreekt, speelden toen ook al.’
Toen het COA er in december op werd gewezen dat de overeenkomst weer werd geschonden, reageerde CAO-bestuurder Milo Schoenmaker: laten we ons committeren aan afspraken uit het mediation-traject. De rechter vraagt zich nu dus hardop af: ‘Committeren betekent toch: daar moeten we elkaar aan houden? Dit is toch terugonderhandelen, wat het COA doet?’ Hij had het Schoenmaker graag willen vragen. Maar als de zitting voorbij is, is die nog onderweg naar Groningen.
Ironisch genoeg zijn beide partijen voorstander van de Spreidingswet. Als de Eerste Kamer die de komende weken goedkeurt, kunnen gemeenten worden gedwongen asielzoekers op te vangen. Maar het is geen zekerheid dat de wet het haalt, memoreert de advocaat van de gemeente. En zelfs als dat het geval is, zal die niet op korte termijn effect sorteren.
Daarom zou volgens de gemeente bijvoorbeeld gekeken moeten worden naar defensielocaties. ‘Wij zijn er niet van overtuigd dat de mogelijkheden zijn uitgeput’, zegt de advocaat. ‘Ter Apel is niet geschikt als bufferlocatie. Wij vragen aan de rechter een duidelijk signaal af te geven dat andere gemeenten nu aan zet zijn.’
De uitspraak volgt op dinsdag 23 januari. Westerwolde wil dat de rechtbank het COA daarna een pittige dwangsom oplegt als de grens van tweeduizend weer wordt overschreden: 25.000 euro per dag.
Als stok achter de deur, legt de advocaat uit. Het is gezien de voorgeschiedenis anders niet ondenkbaar dat het COA zelfs na een vonnis in het voordeel van de gemeente nog steeds meer dan tweeduizend asielzoekers zal toestaan in Ter Apel. ‘Dan staan we hier straks weer.’
Het COA belooft zich aan het vonnis te zullen houden. Dat kan dan volgens de opvangorganisatie wel betekenen dat niet alle asielzoekers kunnen worden opgevangen en mensen op straat belanden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden