Om 05.06 uur ontploft de duisternis rond Bundesautobahn 14 bij Grimma in blauw politielicht en geel waarschuwingslicht. Tientallen koplampen stralen vanaf tractoren op het verkeersbord naar Leipzig en in de grote ogen van de eerste Poolse vrachtwagenchauffeurs die gedwongen rechtsomkeert maken.
In heel Duitsland trokken maandag boeren met tractoren naar snelwegen waar ze de opritten blokkeerden. Vlak voor Kerst besloot de Duitse regering de subsidie op landbouwdiesel en de belastingvrijstelling op landbouwvoertuigen te schrappen. Sindsdien komt lang borrelende onvrede tot een kookpunt. In Berlijn togen honderden boeren met tractoren naar de Brandenburger Tor, in andere steden reden boeren stapvoets door het centrum. Even gaat het in Duitsland over weinig anders dan over de boeren en de groeiende maatschappelijke onvrede waar zij voor staan.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
De mannen – er zijn slechts twee vrouwen – op de oprit bij Grimma, nabij Leipzig, zien eruit zoals je van een boer in de donkere en ijskoude vroegte zou verwachten. De ouderen hebben verweerde gezichten met diepe groeven in een glimlach geplooid, jongeren lopen rond in gore-tex-achtige jassen en met handschoenen. Koffie in de hand, protestborden voor op de tractoren. Het is een Duits protest, dus er is een draaiplan, een verzamelpunt, een tijdschema, en vrijwel iedereen draagt reflecterende hesjes.
‘Wij zijn nu eenmaal geen revolutionairen, zoals de gele hesjes in Frankrijk’, grapt Michael Schlegel (37), die namens de Saksische boerenbond het protest bij Grimma leidt. ‘Er moet een hoop gebeuren voordat Duitse boeren de straat op gaan. Maar vandaag laten we zien dat als we willen, we de Autobahn van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat kunnen blokkeren. Mensen trekken het niet meer. Jaar op jaar krijgen we meer regels, meer plichten, minder rechten, en minder waardering.’
Na een eerste, kleinschaliger ronde van protesten medio december kwam de regering deels terug op haar besluit. De belastingvrijstelling op landbouwvoertuigen blijft behouden, de subsidie op diesel wordt over een periode van drie jaar geleidelijk afgebouwd in plaats van direct afgeschaft. De maatregelen waren onderdeel van 17 miljard euro aan bezuinigingen over 2024 die de regering plotsklaps moest optuigen, nadat Duitslands hoogste rechtbank een streep had getrokken door de geplande begroting – daarbij werden noodfondsen die ooit waren bestemd voor de coronacrisis ingezet voor klimaatmaatregelen, en dat was volgens de rechtbank ongrondwettelijk. Kennelijk vond ook de regering de last voor de boeren bij nader inzien disproportioneel, en reikte de hand.
Duitse treinmachinisten leggen vanaf woensdag drie dagen het werk neer. Aanleiding is het vastlopen van de loonbesprekingen met het staatsbedrijf Deutsche Bahn en andere spoorwegmaatschappijen. Sinds het begin van de loononderhandelingen begin november heeft vakbond GDL het treinverkeer voor personen al twee keer platgelegd met 20 uurs- en 24 uursstakingen.
De bond dreigde ook met een staking tijdens de kerstdagen, maar zag daar van af na een waarschuwing van de Duitse transportminister Volker Wissing. Maar Deutsche Bahn en enkele andere treinbedrijven hebben volgens de bond geen gebruik gemaakt van de ‘kerstwapenstilstand’ om met een goed bod te komen. GDL spreekt van ‘ondraaglijke arrogantie’. Volgens de bond worden de noden van de eigen medewerkers stelselmatig genegeerd.
Geen boer die ervan onder de indruk is. Gevraagd of het nu alleen gaat om de gewraakte afschaffing van subsidies geeft Schlegel dan ook hetzelfde antwoord als elke andere agrariër hier vandaag: absoluut niet. ‘Het gaat om het gevoel van belediging dat wij als beroepsgroep ervaren.’
Schlegel en andere boeren wijzen op de waslijst aan recente nieuwe wetgeving, die vooral gericht is op natuurbescherming: de beperkingen in mestgebruik en bestrijdingsmiddelen, de 4 procent van het akkerland dat permanent braak moet liggen. En er is ook de flexibele inzet van personeel dat aan banden is gelegd.
‘Ondertussen komen eindeloos veel producten Duitsland in. Vanuit het buitenland, waar men niet aan die regels hoeft te voldoen’, zegt Schlegel. ‘De EU werkt hard aan het Mercosur-vrijhandelsverdrag met Latijns-Amerikaanse landen. Daar kennen ze onze beperkingen voor mest, bestrijdingsmiddelen en personeelsinzet niet. Dat hakt in op onze concurrentiepositie, zo prijst Duitsland zijn eigen boeren uit de markt. Andere Europese landen zorgen beter voor hun agrariërs. In Frankrijk betalen boeren 7 cent voor hun diesel, in Denemarken 11 cent, in het Verenigd Koninkrijk 13 cent. Wij betalen mét de subsidie die nu wordt afgeschaft 26 cent.’
Dus trapten de boeren maandag een Aktionswoche af, door sommigen al Wutwoche gedoopt. De komende dagen komt het zwaartepunt van de blokkades steeds ergens anders te liggen. Dat de boeren het kunnen, bewezen ze maandag. Wie over de Saksische snelwegen reed, had alle ruimte. Op bijna elke oprit blokkeerden trekkers en vrachtwagens het verkeer, voorzien van spandoeken met ‘genoeg is genoeg’, ‘zonder boeren geen bier’, of een excuus: ‘Sorry mensen, maar anders luistert niemand naar ons.’ De Week van Woede moet culmineren in een massale betoging met tractoren in Berlijn volgende week maandag.
Enigszins ironisch is het wel, de actiemethode. De afgelopen jaren vergaarden juist de fanatieke klimaatactivisten van Letzte Generation – een radicalere versie van Extinction Rebellion – faam door te pas en te onpas wegen in Duitse steden te blokkeren. Hun eis is een einde aan fossiele brandstoffen, de boeren willen hun dieselsubsidie juist terug. En waar klimaatactivisten doorgaans door automobilisten van de weg worden gesleurd, gaat voor de boeren de duim omhoog. De ene na de andere automobilist en chauffeur uit toeterend zijn steun. Zelfs de leiders van deelstaten Saksen, Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen zeiden maandag dat de boeren te veel worden belast door de bezuinigingsplannen van de regering in Berlijn.
Vooralsnog gaat het redelijk netjes. De blokkades zijn keurig aangemeld, de politie ziet toe op de actie, en de boeren geven gehoor aan de oproep een aantal toeritten rond grote steden open te laten. Hier in Duitsland geen trekkers die de voordeur van het gemeentehuis eruit trekken, of kiepwagens die de snelweg lamleggen met ladingen mest, zoals in Nederland – nou ja, eentje probeerde dat en werd op de bon geslingerd.
Maar ook in Duitsland radicaliseert een smaldeel van de boeren snel. Vorige week donderdag blokkeerden zo’n honderd betogers – boeren, maar ook vrachtwagenchauffeurs en wat in Duitsland ‘Handwerkers’ heet, best vertaald als vaklui – met trekkers en vrachtwagens de veerboot waarop Economie- en Klimaatminister Robert Habeck terugkwam van vakantie. Habeck, boegbeeld van regeringspartij De Groenen, is de architect van de ambitieuze Duitse transitie naar een klimaatneutrale samenleving in 2045 – en de door conservatief Duitsland gehate maatregelen die ermee gepaard gaan. Er werd vuurwerk afgestoken en met de politie gevochten. De veerboot keerde om en Habecks familie bereikte pas later die avond het vasteland.
De actie, waarvan het Deutsche Bauernverband zich distantieerde, deed twee dingen. Het zorgde ervoor dat de geplande boerenprotesten uitgroeiden van een onderwerp tot hét onderwerp in de Duitse media. En het riep de vraag op: hoe extreem zijn die boeren eigenlijk aan het worden?
Het ministerie van Binnenlandse Zaken waarschuwde afgelopen weekeinde voor pogingen van extreem-rechts om een plek in de boerenprotesten te krijgen. Met name in het oosten van Duitsland, zeker in deelstaten Saksen en Thüringen, is dat een gegronde vrees. De AfD, die in beide deelstaten door de Duitse veiligheidsdienst als ‘bewezen extreem-rechts’ wordt gezien, is hier met afstand de grootste. Volgens de meest recente peiling zou de partij in Saksen nu 37 procent van de stemmen krijgen, een absoluut record. Regeringsleider SPD zou in Saksen niet eens de kiesdrempel van 5 procent halen.
Een deel van die enorme groei dankt de AfD aan protesten tegen de coronamaatregelen van 2020-2021, die de partij zo goed als leidde. Hetzelfde gold voor veel protesten tegen de energiecrisis en steun voor Oekraïne eind 2022. ‘Sinds de coronacrisis heerst er bij delen van de bevolking een Grundfrust, een fundamentele frustratie, jegens de politiek’, concludeerde de Süddeutsche Zeitung. En nu probeert extreem-rechts aan te haken bij de Grundfrust die ook boerenprotesten deels drijft, blijkt onder meer uit oproepen in Telegram-groepen. In Berlijn deelden maandag zowel de AfD als twee min of meer openlijk neonazistische organisaties flyers uit. Boerenorganisaties voelen zich geroepen publiekelijk afstand te nemen, de kranten staan er vol van.
Dat laatste irriteert de boeren bij Grimma mateloos. Want de overgrote meerderheid van de boeren is boer, en geen extremist. Zij willen een discussie over de problemen die ze hier vandaag onder de aandacht brengen. ‘Als linkse betogers wegen blokkeren dan zijn het klimaatactivisten met een doel, maar als wij het doen dan wordt al snel gesproken over een extreem-rechtse bende’, zegt Gunar Witschel (44).
Dus, nog even over ons, zegt Witschel: het zou leuk zijn als minister Habeck eens naar Saksen kwam. ‘Voor mij is het ergste niet zozeer dat ze die subsidies afschaffen, maar de toon waarop het gebeurt. De regering maakt een fout in de begroting en lost dat op door bij ons geld weg te halen. Geen excuses, geen verantwoording, we moeten het in de kranten lezen. Wat we nodig hebben, is een constructieve dialoog. Duitsland wil persé een voorbeeldland zijn op het gebied van klimaatbescherming. Maar daarvoor betalen wij de prijs.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden