Het was op een campagne-evenement in juli vorig jaar, omringd door zijn aanhangers, dat presidentskandidaat William Lai de hoop uitsprak dat een Taiwanese president ooit het Witte Huis zou kunnen betreden en de Amerikaanse president de hand zou kunnen schudden, net als de leiders van Japan of Zuid-Korea. ‘Dan zou het politieke doel dat we nastreven, gehaald zijn’, zei hij volgens de Financial Times.
Het was een spontane uitspraak, zeiden zijn medewerkers, een misverstand. Maar meteen waren de poppen aan het dansen, in Beijing én in Washington. De contacten tussen Amerikaanse politici en de Taiwanese president, leider van een eiland dat door China wordt geclaimd en dat het middelpunt vormt van oplopende geopolitieke spanningen, zijn al decennia het onderwerp van enorme behoedzaamheid, om Beijing niet te bruuskeren. Taiwanese politici mogen niet eens in Washington komen.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
Beijing zei dat Lai zijn ‘ware gelaat’ toonde: dat van een ‘separatist van de harde lijn’. Ook Washington vroeg om uitleg. Het riep de aloude vraag op: wie is Lai, de presidentskandidaat van de Democratische Progressieve Partij (DPP), die grote kans maakt zijn partijgenoot Tsai Ing-wen op te volgen? Is hij een voortzetter van Tsai’s assertieve maar beheerste buitenlandbeleid, of is hij radicaler en impulsiever? Loopt Taiwan met hem meer risico op een gewapend conflict met China?
William Lai, Lai Ching-te in het Mandarijn, gaat al maanden voorop in de peilingen voor de presidentsverkiezingen, die op 13 januari plaatsvinden. Zijn voorsprong is niet heel groot. Zijn rivaal Hou Yu-ih, van de pro-Chinese Kwomintang (KMT), heeft 3,3 tot 11,1 procent achterstand, afhankelijk van de peiling. Derde kandidaat Ko Wen-je (van TPP) hinkt achterop met 17,6 tot 19,2 procent, maar kan van beiden stemmen afsnoepen.
Als Lai wint, staat hij voor een grote uitdaging. Taiwan ligt onder toenemende militaire druk van buurland China, en bevindt zich in het brandpunt van de economische en geopolitieke confrontatie tussen China en de VS. De DPP wil de autonomie van Taiwan versterken door de banden met de VS aan te halen, maar zonder China te provoceren. Dat is niet eenvoudig: Beijing dreigt nu al met economische sancties als Lai wordt verkozen. De DPP krijgt dan een ongeziene derde termijn.
Lai (64) werd geboren in een kustdorpje in het noorden van Taiwan, in een arm mijnwerkersgezin. Zijn vader overleed bij een mijnongeluk toen Lai twee was. Zijn moeder voedde in haar eentje zes kinderen op en hamerde op een goede opleiding. Lai studeerde geneeskunde en werd dokter en nierspecialist, ver weg van de politiek. Ook zijn tegenkandidaten hadden eerst een carrière buiten de politiek. Hou is een voormalig politiecommandant, Ko was chirurg en professor.
In 1994, toen Taiwan net democratisch werd, liet Lai zich overhalen om politiek actief te worden. Zijn engagement werd nog sterker door de Derde Taiwancrisis, waarbij China raketten afschoot om de verkiezingen te beïnvloeden. Lai werd in 1999 verkozen tot parlementslid en en bleef dat tot 2010 toen hij burgemeester werd van Tainan, een stad in het zuiden van Taiwan. Hij was geliefd – in Tainan werd hij met 72,9 procent herkozen, een historisch record – maar stond ook bekend als koppig.
In 2017 werd ‘rijzende ster’ Lai door president Tsai naar de nationale politiek gehaald, eerst als premier en later als vicepresident en partijvoorzitter. Daar noemde Lai zichzelf een ‘pragmatische werker voor onafhankelijkheid’, een uitspraak die hem tot op de dag van vandaag achtervolgt. Volgens tegenstanders bewijst de uitspraak dat Lai radicaler is dan Tsai. Beijing noemt Lai consequent een ‘separatist’ en ‘onruststoker’, en ook de KMT zegt dat een stem op Lai de kans op oorlog vergroot.
Maar Lai benadrukte sindsdien meermaals dat hij niets meer deed dan het vaste DPP-standpunt uitdragen: dat Taiwan nu al een onafhankelijke natie is en dat er geen noodzaak is voor een formele onafhankelijkheidsverklaring, die door Beijing als een oorlogsverklaring zou worden gezien. Lai wilde vooral benadrukken dat hij pragmatisch zou zijn en de status quo zou verdedigen, net als president Tsai.
Wat Lai vooral parten speelt, is zijn lange DPP-carrière en zijn opkomst binnen een partijvleugel die zich in het verleden hardmaakte voor onafhankelijkheid. ‘Tsai is meer van technocratische afkomst, zij kwam pas laat bij de partij’, zegt Sense Hofstede, Chinaspecialist van denktank Clingendael. ‘Lai is een echte partijzoon. Hij heeft dat verleden, waardoor hij kwetsbaarder is voor aanvallen dat hij gevaarlijk zou zijn. Maar hij presenteert zich duidelijk als kandidaat van de continuïteit.’
Zijn gebrek aan buitenlandervaring heeft Lai ondervangen door zijn keuze voor Hsiao Bi-khim als running mate. Zij werd als Taiwans vertegenwoordiger in de VS alom geprezen, en heeft een groot Amerikaans netwerk. De voorbije jaren ontmoette Lai ook politici in Japan en de VS, tijdens zogenaamde overstappen in New York en San Francisco. In 2022 sprak hij de Amerikaanse vicepresident Kamala Harris in Honduras, een van Taiwans laatste diplomatieke bondgenoten.
En zijn droom van een ontmoeting in het Witte Huis? Die zal hij niet meer herhalen, aldus een medewerker.
Gevraagd met welke wereldleider hij het liefst zou dineren, antwoordde Lai vorig jaar: met Xi Jinping. Hij zou hem vertellen ‘om een beetje te ontspannen en niet iedereen zoveel druk op te leggen’, zei hij. ‘Vrede is in ieders voordeel.’ Een Chinese regeringswoordvoerder noemde het voorstel ‘bizar’.
Het moeilijkste aan de beslissing om de politiek in te gaan, was volgens Lai zijn moeder overtuigen, die zo veel moeite had gedaan om zijn geneeskundestudie mogelijk te maken. Na lang aandringen ging zijn moeder akkoord. Volgens Lai dacht ze allicht dat hij toch niet verkozen zou worden.
Als burgemeester weigerde Lai meer dan tweehonderd dagen naar de gemeenteraad te gaan, uit protest tegen de vermeende corruptie van de raadsvoorzitter. De actie werd gezien als een teken van Lai’s integriteit, maar ook van zijn koppigheid. De voorzitter werd uiteindelijk veroordeeld.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden