Sinds de nationale veiligheidswet in Hongkong werd ingevoerd, is het mogelijk geworden om kritische journalisten op te pakken. In het nieuwe Hongkong is de invloed van Beijing veel groter, maar desondanks hebben de journalisten manieren gevonden om hun stem te laten horen.
Toen Leung twee jaar geleden afscheid nam van de Hongkongse journalistiek, dacht hij niet dat hij ooit op dat besluit zou terugkeren. Zijn nieuwsorganisatie was na een politie-inval gesloten, zijn bazen zaten in de gevangenis, en hij en zijn collega’s stonden op straat. Heel even overwoog Leung om bij andere Hongkongse media te solliciteren, maar daar zag hij snel van af. De tijden waren veranderd, de persvrijheid was gedecimeerd.
‘Ik wilde geen journalist meer zijn, ik wilde niet beperkt worden in wat ik kon schrijven’, zegt Leung in een koffiebar in een rustige buitenwijk van Hongkong. ‘Voorheen kon ik mijn werk altijd heel vrij doen. Het woord censuur was taboe op Hongkongse redacties. Ik had het gevoel dat ik mijn eigen principes overboord zou gooien als ik mezelf zou censureren. Ik wilde niet meer in deze sector werken.’
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing.
Leung reageerde zoals veel Hongkongse journalisten, na de invoering van de nationale veiligheidswet in juni 2020, waarmee Beijing een einde maakte aan maandenlange protesten in Hongkong. Meer dan een miljoen inwoners gingen toen de straat op tegen een controversiële uitleveringswet en de toenemende invloed van Beijing in hun stad. Universiteiten werden bezet, en het kwam tot straatgevechten tussen politie en demonstranten. Hongkong was in rep en roer.
Beijing gebruikte de veiligheidswet ook om Hongkong naar zijn hand te zetten. De wet maakte staatsondermijning en afscheiding strafbaar, maar werd vooral gebruikt om critici uit te schakelen. In drie jaar tijd werden 280 Hongkongers gearresteerd en 79 veroordeeld, onder wie oppositieleden, activisten en journalisten.
Hongkong gold lang als een vrijhaven in China, een welvarende enclave met persvrijheid, een onafhankelijke rechtsstaat en een ontluikende democratie. Toen de voormalige Britse kolonie in 1997 aan de Chinese Volksrepubliek werd overgedragen, was de afspraak dat de havenstad vijftig jaar lang zijn autonomie zou behouden, onder het principe van ‘één land, twee systemen’. Die regeling werd lang gezien als de basis van het succes van Hongkong, als brug tussen China en het Westen.
Drie jaar na invoering van de veiligheidswet is van die autonomie weinig over. De oppositie is uitgeschakeld, veel ngo’s zijn opgeheven en zowat alle kritische media zijn verdwenen. De krant Apple Daily – prodemocratisch, soms wat sensatiebelust, maar razend populair, met 630 duizend digitale abonnees – moest in 2021 sluiten na een politie-inval en bevriezing van de financiële middelen. Oprichter Jimmy Lai werd aangeklaagd voor ‘samenspannen met buitenlandse krachten’. Zijn rechtszaak begon vorige maand, hem hangt levenslang boven het hoofd.
Ook de nieuwssite Stand News – voor velen in het prodemocratische kamp de voornaamste bron van informatie – werd na een politie-inval opgedoekt, en de hoofdredactie vervolgd voor ‘opruiende publicaties’. Zij wacht twee jaar later nog steeds op een uitspraak. Kleinere kritische media ontbonden zichzelf om veiligheidsredenen. In de World Press Freedom Index van de ngo Reporters Without Borders viel Hongkong van de 80ste plaats in 2021 terug naar de 140ste plaats in 2023. China staat op 179, de voorlaatste plaats, net voor Noord-Korea.
Veel Hongkongse journalisten verlieten de sector. Ze zochten ander werk of verhuisden naar het buitenland, als onderdeel van de enorme exodus uit Hongkong. In vier jaar tijd vertrokken bijna een half miljoen inwoners uit de stad. De beroepsvereniging Hong Kong Journalists Association viel terug van achthonderd naar vierhonderd leden.
En zo ontstond geleidelijk een nieuw Hongkong, een stad waar de invloed van Beijing veel groter is geworden en waar de journalistieke praktijken van het Chinese vasteland zijn doorgedrongen. Maar ook: een stad waar de journalisten zich aan de nieuwe spelregels hebben aangepast en nieuwe manieren hebben gevonden om toch nog een kritische stem te laten horen. Zelfs Leung, die de journalistiek achter zich wilde laten, kwam op zijn besluit terug.
‘Ik ging eerst bij een ngo werken, maar na een jaar begon ik te merken dat ik nog steeds gepassioneerd was voor nieuws’, zegt hij. ‘Ik zag zo veel verhalen waarvan ik wilde dat ze bekend werden.’ Toen hij werd gevraagd om voor een nieuw onlinemedium te komen werken, besloot hij het erop te wagen. Ook al wist hij dat het nu heel anders zou zijn dan drie jaar geleden.
‘Censuur is nu een expliciet onderwerp op de redactie’, zegt Leung, die om veiligheidsredenen niet met zijn echte naam in de krant wil, of met de naam van zijn nieuwsorganisatie. Leung is een schuilnaam. ‘Als er zich iets gevoeligs voordoet of als iemand op wandaden van de overheid wijst, moeten we het risico evalueren en overleggen of we het publiceren of niet. We moeten twee keer nadenken voor we iets schrijven, en soms moeten we iets verwijderen.’
‘Onlangs waren er districtsverkiezingen in Hongkong. In het verleden schreven we dan vaak over wanpraktijken, zoals mensen die bussen inzetten en honderden bejaarden naar een stembureau vervoeren, terwijl die geen idee hebben voor wie ze stemmen. Maar dit jaar zei onze juridische dienst dat we dat beter niet konden doen, dat ze niet wisten of het veilig was. Dat had ik me vroeger nooit kunnen voorstellen. Dat is uiteraard censuur. Gedwongen zelfcensuur, omwille van de wet.’
Wie vandaag in Hongkong aankomt, treft nog steeds een indrukwekkende stad: een culturele smeltkroes, een bruisend zakencentrum, een wonderlijke verzameling wolkenkrabbers tegen een decor van bergen en water. Verschillen zijn er ook, in vergelijking met een paar jaar geleden. Winkels en horeca zijn opvallend rustig, taxichauffeurs klagen over een gebrek aan klanten. In de zakenwijk Central lopen minder westerlingen en er klinkt meer Mandarijn tussen het lokale Kantonees.
Maar het grootste verschil merk je als je er als journalist komt. Voorheen was het in Hongkong makkelijk werken, een verademing in vergelijking met het Chinese vasteland. Dat is nu anders. Veel interviewkandidaten weigeren te praten of vragen om anonimiteit. ‘Veel van je vragen kan ik niet beantwoorden, tenzij ik eerst een buitenlandse nationaliteit krijg en in een land ver weg van Hongkong woon’, schrijft een lokale zakenman in antwoord op vragen over de economische toestand.
Het is een fenomeen dat zich ook op het Chinese vasteland voordoet: de hele maatschappij doet aan zelfcensuur. Media vermijden gevoelige onderwerpen, het publieke debat is verstomd en iedereen let veel meer op zijn woorden. Dat komt vooral door de vaagheid van de veiligheidswet, die maakt dat niemand weet waar de grenzen liggen. De Chinese Communistische Partij is bedreven in het creëren en uitspelen van onzekerheid.
‘We proberen de rode lijn niet te overschrijden, maar er is niet echt een lijn, het is meer een vaag concept van een grijze zone’, zegt Sum Wan Wah, een voormalig journalist van Stand News, de nieuwssite die eind 2021 moest sluiten. Ook Sum zei de journalistiek vaarwel. Maar vorig jaar richtte hij samen met enkele oud-collega’s een boekhandel op: Have a Nice Stay, waarvan de Kantonese naam (Lauhaa Syse) kan worden begrepen als ‘blijf in Hongkong’, maar ook als ‘blijf schrijven’.
Have a Nice Stay zit in een drukke winkelstraat, maar is van de buitenzijde nauwelijks zichtbaar. Er hangt enkel een klein naambord bij een openstaande deur tussen twee winkelpanden. Wie de deur binnengaat, tussen losse elektriciteitsdraden een smalle trap op loopt en langs een kapsalon naar de derde etage gaat, komt in een andere wereld terecht. Een oase van rust, met dennenhouten boekenrekken, een zithoek en een toonbank vol journalistieke boeken. In een kast staan oude boeken die te gevoelig zijn om nog te publiceren, zoals over het Tiananmen-bloedbad of de protesten in Hongkong. Die kunnen ter plekke gelezen worden. Achterin staat de oude vergadertafel van Stand News.
De oprichters van Have a Nice Stay proberen in zekere zin hun oude werk voort te zetten, maar dan in een ander jasje. Ze organiseren workshops en debatten, nodigen journalisten uit om over hun werk te praten en tonen documentaires. ‘Mensen kunnen hier over politieke en sociale kwesties praten, en hun gevoelens uiten’, zegt Sum. ‘Veel organisaties in het maatschappelijk middenveld zijn verdwenen. Maar wij bieden een ruimte waar mensen kunnen lezen, samenkomen en discussiëren.’
Het voorbije jaar zijn meer van zulke boekhandels geopend in Hongkong, onder anderen door een voormalig politicus van de prodemocratische oppositie. Ze vormen een nieuwe ruimte voor kritische geluiden, minder zichtbaar dan protesten of publicaties, waardoor ze voorlopig worden gedoogd. ‘Boekhandels zijn niet de prioriteit van de regering’, zegt Sum. ‘Het is een beetje: word niet te groot, krijg niet te veel invloed.’
Enkele journalisten van opgedoekte media hebben recent ook nieuwe publicaties opgericht, zoals HK Court News en The Witness, die zich op rechtbanknieuws richten. Met honderden oppositieleden en activisten in de gevangenis zijn rechtbanken het laatste strijdperk van de prodemocratische beweging. De befaamde Hongkongse onderzoeksjournalist Bao Choy, die zelf eerder werd aangeklaagd maar in beroep werd vrijgesproken, richtte met een collega de nieuwssite The Collective HK op.
Maar de nieuwe media hebben het niet makkelijk. Ze zijn afhankelijk van donaties, maar kregen tot nu toe slechts ongeveer 30 procent van hun benodigde budget. Veel prodemocratische lezers zijn na de mislukking van de protestbeweging gedesillusioneerd afgehaakt, en volgen het nieuws niet langer. Het is bovendien lastig om lezers te werven als je tegelijk om veiligheidsredenen klein en onopgemerkt moet blijven.
Ook boekhandel Have a Nice Stay komt maar net rond. ‘We verdienen net genoeg voor de huur en elektriciteit, maar we maken geen winst’, zegt Sum, die nu ook commercieel camerawerk doet. ‘Onze klanten kopen boeken om ons te steunen, ze willen deze ruimte levend houden. Maar ze kunnen niet elke week boeken kopen.’
En ook al worden ze gedoogd, de nieuwe initiatieven lopen risico. The Collective HK werd recent door een rechter berispt en moet zich nu gedeisd houden. Bij Have a Nice Stay staat er bij activiteiten politie voor de deur, die de tassen van bezoekers controleert en zo de drempel voor deelnemers verhoogt. De boekhandel krijgt ook regelmatig valse klachten over overlast, bedoeld als intimidatie. Een andere boekhandel kondigde recentelijk aan om die reden te sluiten. ‘Voorlopig hebben we nog ruimte om dit te doen’, zegt Sum. ‘Maar ik weet niet of dat over een jaar nog zo zal zijn.’
‘Ik denk nog steeds dat de Hongkongse bevolking nieuws en feiten nodig heeft, maar het is soms niet makkelijk’, zegt Ronson Chan, voorzitter van de beroepsvereniging Hong Kong Journalists Association. Ook Chan werkte vroeger voor Stand News. Na de sluiting ging hij een jaar naar het Verenigd Koninkrijk, maar hij keerde terug en werkt nu voor Channel C, een onlinezender opgericht door voormalige werknemers van Apple Daily.
Chan is blij dat hij met zijn ‘foute’ achtergrond nog werk heeft gevonden in de Hongkongse media, maar hij heeft het zwaar. Hij geeuwt en steunt met zijn voorhoofd in zijn handen, en lijkt oververmoeid. Hij is samen met twee collega’s verantwoordelijk voor de nieuwsverslaggeving bij Channel C, elke dag van de week, elf uur per dag.
De komende twee maanden werkt Chan bovendien voor de helft van zijn salaris. Ook Channel C kampt met een gebrek aan financiële middelen. De zender heeft in het huidige politieke klimaat nauwelijks adverteerders. En er zijn juridische problemen. Chan werd onlangs tot 5 dagen celstraf veroordeeld wegens ‘obstructie van een politieagent’, omdat hij zou hebben geweigerd zijn perskaart te tonen. Chan ontkent en is in beroep gegaan. ‘Ik denk dat dit vóór 2019 nooit was gebeurd’, zegt hij.
Maar Chans grootste probleem: er is veel minder nieuws. ‘Er zijn geen belangengroepen, oppositiepartijen of ngo’s meer die persconferenties organiseren om problemen in de maatschappij aan te kaarten’, zegt hij. ‘En over sommige onderwerpen vind je niemand meer die kritische commentaren geeft. We verslaan nu vooral verkeersongevallen, stadsnieuws of misdaden.’
Als er wel nieuws is, als iemand wel kritische uitspraken doet, dan moet Channel C goed afwegen of dat wordt gepubliceerd. ‘Als je een verhaal over overheidsfunctionarissen naar buiten brengt, loop je risico’, zegt Chan. ‘Je kunt beschuldigd worden van samenspanning met buitenlandse krachten, of van het doen van opruiende uitspraken. Dat is als een zwaard van Damocles dat boven je hoofd hangt.’
Het is het grootste verschil met de Hongkongse journalistiek van vóór de veiligheidswet: zelfcensuur is nu algemeen aanvaard, als een noodzakelijke vorm van risicomanagement. ‘Het is heel lastig, want je weet niet waar de rode lijnen liggen’, zegt Leung, die terugkeerde naar de journalistiek. ‘We weten niet wat kan worden gepubliceerd en wat niet, dus we proberen voor onszelf een grens te trekken. Ik vermijd bijvoorbeeld gevoelige personen te citeren, zeker als ze gearresteerd zijn onder de veiligheidswet.’
Veel Hongkongse journalisten passen strategieën toe om de risico’s te verkleinen. Ze brengen gevoelig nieuws pas als overheidsgezinde media het eerst hebben gepubliceerd, of als de overheid heeft gereageerd. Of ze plaatsen de reactie van de overheid prominent en verbergen het nieuws zelf onderaan in het artikel. Het zijn praktijken die al langer gebruikt worden op het Chinese vasteland en die van nieuws een soort puzzel maken, die alleen door de goede verstaander kan worden begrepen.
Hongkong is nog steeds vrijer dan het Chinese vasteland, waar onafhankelijke boekhandels en media niet meer bestaan. Maar de gelijkenissen beginnen toe te nemen. Hongkongse media deden bijvoorbeeld nauwelijks verslag van de witpapierprotesten in november 2022, toen in tal van Chinese steden tegen het zerocovidbeleid werd gedemonstreerd, en al helemaal niet van de slogans die opriepen tot het aftreden van de Chinese president Xi Jinping.
Leung hoorde ook van collega-journalisten dat ze steeds vaker ontmoetingen hebben met Chinese overheidsfunctionarissen. ‘Die functionarissen vragen dan met welke verhalen ze bezig zijn en doen suggesties voor andere verhalen’, zegt hij. ‘Zo van: ‘We zouden het waarderen als je meer over dit of dat zou berichten.’ Dat gaat in de richting van de praktijken op het vasteland.’
Over de vraag hoe hij de toekomst ziet, moet hij even nadenken. ‘Ik denk dat we zullen moeten leren van de journalisten op het Chinese vasteland’, zegt hij uiteindelijk. ‘We moeten volgens de nieuwe regels leren spelen. We moeten een relatie met de overheid leren onderhouden, en tegelijk zo veel mogelijk ruimte proberen te vinden om een verhaal te maken dat nog nieuwswaardig is. Het is nu allemaal nog nieuw en verwarrend, maar misschien weten we over een paar jaar beter waar de rode lijnen liggen.’
Op 15 december is in Hongkong de rechtszaak begonnen tegen Jimmy Lai, oprichter van de prodemocratische krant Apple Daily. Lai staat terecht voor samenspanning met buitenlandse machten, strafbaar onder de Nationale Veiligheidswet, en opruiing, strafbaar onder een oude koloniale wet. De rechtszaak zal naar verwachting tachtig dagen duren. Lai heeft zijn onschuld gepleit.
Volgens de aanklagers heeft Lai met oproepen tot buitenlandse sancties tegen China en Hongkong de nationale veiligheid in gevaar gebracht. Daarnaast zou Apple Daily meer dan 160 opruiende artikelen hebben gepubliceerd, waarin de protesten in Hongkong werden verdedigd. Ook enkele journalisten en directieleden van Apple Daily staan terecht voor opruiing.
Volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International is de zaak tegen Lai een schijnproces en ‘een aanval op de persvrijheid’. De rechters in nationale veiligheidszaken worden benoemd door de Hongkongse hoogste bestuurder. Lai kon geen borgtocht krijgen en zit al meer dan duizend dagen in detentie. In eerdere zaken kreeg hij in totaal meer dan zeven jaar celstraf.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden