Ze brachten uitdrukkingen voort als ‘Allememachies’, ‘Wat er ook gebeurt, altijd blijven lachen’, en ‘Alles is voor Bassie’. Je kon iets ‘aan de binnenkant van je ogen gaan bekijken’. Er werd een beschaafde manier van vloeken geïntroduceerd met ‘Drommels, drommels en nog eens drommels!’ (de favoriet van opperboef de Baron), of het complete assortiment uit de snackbar: ‘Frikandel, zak patat, bal gehakt, kroket!’
Maar bij de kindertelevisie van Bassie & Adriaan kon je veel meer opsteken. In hun liedjes bracht het circusduo kinderen de letters van het alfabet bij, of dat er vier seizoenen in een jaar zitten (‘12 maanden, 52 weken, en dan is een jaar verstreken’). Er was een eerste kennismaking met vreemde talen. Uit het lied Griekse les: ‘Kalimèra is goedemorgen, kalinichta is goedenacht.’ Door een rondreis door Europa te maken leerden Bassie & Adriaan je welke hoofdstad bij welk land hoorde. Maar ook dichter bij huis kon je simpele, praktische zaken oppikken. Zoals het veilig oversteken van de straat: ‘Kijk links, kijk rechts, en nog een keer, als je oversteken moet.’
Aad van Toor (81) doet er bescheiden over in Bassie & Adriaan – Een schat aan herinneringen, een vermakelijke documentaire die ingaat op de lange carrière van de broers Bas (Bassie) en Aad (Adriaan) van Toor. Aad zegt dat hij zijn tv-series nooit het label ‘educatief’ heeft willen geven: kindertelevisieprogramma’s in die tijd waren volgens hem zo nadrukkelijk educatief dat het amusement nihil was. ‘En daarvan zeiden mensen: daar steken de kinderen wat van op. Dat was een verkeerde redenering, want als een kind het niet leuk vindt, dan kijkt hij niet. En als je niet kijkt, kun je het niet oppikken. Ik wilde ze ook iets leerzaams meegeven, maar zonder het wijzende vingertje erbij.’
Over de auteur
Joris Henquet is theaterjournalist van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over cabaret, stand-upcomedy en musical.
Bassie & Adriaan was eerst en vooral amusement, en complete generaties Nederlandse kinderen in de jaren tachtig en negentig van de 20ste eeuw groeiden ermee op. Hoewel de broers Van Toor al een tijd niet meer optreden, spreken hun tv-series nog steeds tot de verbeelding en zijn ze terug te kijken via dvd’s of streamingdienst Videoland. Aad, in de documentaire: ‘Jaren later wordt er nog steeds naar gekeken, en het wordt nog steeds gewaardeerd. Ik vind het geweldig.’
De broers Van Toor zijn inmiddels breekbare tachtigers: Aad is 81, Bas is 88. Het contrast is groot met de archiefbeelden uit de jaren zestig en zeventig, waarin zij te zien zijn als het energieke acrobatenduo The Crocksons. Met dat duo braken Bas en Aad, die opgroeiden in Maassluis en Vlaardingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, internationaal door. Ze brachten een adembenemende stoelenact, waarbij er vier flessen werden neergezet waarop drie stoelen werden gestapeld. Bas en Aad klommen daar dan bovenop om een handstand te maken – razend knap en ook behoorlijk risicovol.
Als succesvolle jonge acrobaten beseften The Crocksons dat zij dit niet hun hele leven zouden volhouden. Als komiek kun je makkelijk ouder worden, bedachten zij. Daarop ontstond het duo Bassie & Adriaan, een klassiek komisch duo met een aangever en afmaker. De acrobaat en de clown, de slimme en de domme, de vaderfiguur en het kind. Joop van den Ende, destijds opkomend televisieproducent, gaf Bassie & Adriaan de mogelijkheid om hun eerste tv-serie te maken. In 1978 werd Bassie & Adriaan en de plaaggeest uitgebracht.
Die plaaggeest (een rol van Jaap Stobbe) was een man met bolle wangen, zwarte cape en demonische schaterlach die Bassie & Adriaan het leven zuur maakte. Hij was als antagonist veel te eng, blikt Aad terug. ‘Bassie & Adriaan waren een succes, maar over die plaaggeest zeiden veel ouders dat hun kinderen er nachtmerries van kregen. Dat was de niet de juiste formule. Daarom heb ik vervolgens die boefjes gecreëerd. Die hadden de sympathie van het publiek.’
Met een mix van archiefbeelden en interviews biedt Een schat aan herinneringen van regisseur Freek Haverman een verrassend inkijkje in het maakproces van de vele series. Sommige dingen vallen je nu als volwassene pas op. Wist u bijvoorbeeld dat Aad in de begintijd naast Adriaan ook de Baron speelde? Dat de roodharige boef Vlugge Japie een dubbelrol van Bassie was? Of dat Ina, de vrouw van Adriaan, de stem van Robin de Robot insprak? En dat al die spannende muziekjes op de soundtrack waren geleend van Amerikaanse horrorfilms als Halloween en The Exorcist?
Na De plaaggeest werden er nog drie series met producent Joop van den Ende en regisseur Guus Verstraete gemaakt. Daarna volgde een breuk. In de documentaire meldt Aad van Toor dat dit ‘allemaal in goede harmonie is gegaan’, maar er zijn andere verhalen. In de biografie van Joop van den Ende uit 2012 valt te lezen dat de Joop zich ergerde aan de ‘geldzucht’ van de broers Van Toor, en ook dat zij ‘hun ruzies stonden uit te vechten onder het toeziend oog van de bezoekende kinderen.’
In het boek 40 jaar topamusement door de ogen van Guus Verstraete vertelde regisseur Verstraete over de samenwerking: ‘Na drie seizoenen had ik helemaal geen zin meer om Bassie & Adriaan te regisseren. Het werken met die mannen, het Nederlands dat er uit die monden kwam, ik kon er niet goed meer tegen.’
Vanaf Het geheim van de schatkaart in 1987 werden de series door Bas en Aad zelf geproduceerd, en daarna verkocht aan de Tros. Het productieteam was een waar familiebedrijf. Met een klein team werd uiterst efficiënt gewerkt. Aad schreef de scripts, hij regisseerde en speelde Adriaan. Coby, de vrouw van Bas, was productieassistent en regelde de locaties en financiën. Aads vrouw Ina was regieassistent en hield de scripts en de planning secuur bij.
Wat was nu de ‘geheime sleutel’ van het succes? Collega’s en mensen uit het vak analyseren in de documentaire dat de broers Van Toor onvervalste humor en plezier brachten: misschien simpel, maar gemaakt met groot vakmanschap en vindingrijkheid. Bassie & Adriaan werden volkshelden, makers van uiterst succesvolle kinder-tv, met een listige combinatie van slapstick, suspense en educatieve leermomenten.
Bas van Toor heeft zijn eigen verklaring: ‘In de rol van Bassie ben ik eigenlijk een klerejochie dat dingen uit zijn handen laat vallen en kapotmaakt, maar wel met een vader die zegt: ah joh, het geeft niet, we lullen er niet meer over. Aad speelt de rol van de vader die elk kind wel zou willen hebben.’
Bassie & Adriaan – Een schat aan herinneringen, zondag 7/1, NPO 1, 18.09 uur.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden