Wie goed luistert, hoort in Israël altijd een echo van de geschiedenis. Zoals toen David Barnea, de huidige baas van de Israëlische buitenlandse inlichtingendienst Mossad, afgelopen week sprak op de begrafenis van zijn voorganger Zvi Zamir (98). Beide mannen leidden de Mossad in Israëls donkerste dagen.
Het Israëlische veiligheidsapparaat heeft een schier onoverwinnelijk imago, maar de vlek op het blazoen was altijd de Jom Kippoer-oorlog van 1973. Egypte en Syrië verrasten Israël op de heiligste dag in het joodse jaar met een aanval. Sinds een paar maanden gelden de aanslagen van 7 oktober van Hamas als nog grotere vlek.
Over de auteur
Joram Bolle is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Onduidelijk is vooralsnog welke aanwijzingen er waren voor de plannen van Hamas, en of de Mossad heeft gefaald. Over hoe de Jom Kippoer-oorlog Israël kon overkomen, is veel meer bekend. Een sleutelrol is daarin weggelegd voor Zvi Zamir, die als een Israëlische Cassandra waarschuwde voor het naderende onheil, maar niet werd geloofd.
Zamir werd in 1925 geboren als Zvicka Zarzevsky in Polen en emigreerde op jonge leeftijd met zijn familie naar het toenmalige Britse mandaatgebied Palestina. Voor de onafhankelijkheid van Israël diende hij in de zionistische paramilitaire organisatie Hagana, die later opging in het Israëlische leger. Daar maakte hij carrière als generaal. In 1968 stapte hij over van het leger naar de Mossad en begonnen Zamirs zes belangrijkste jaren.
Die periode kenmerkte zich door de opkomst van Palestijns terrorisme in Israël en daarbuiten – met bomaanslagen, vliegtuigkapingen en gijzelingen. De Olympisch Spelen in München in 1972 vormden het dieptepunt, toen Palestijnse terroristen van Zwarte September het Israëlische team gijzelden.
Israël mocht tijdens de gijzeling niets ondernemen van Duitsland, maar premier Golda Meir stuurde wel Zamir naar München om te observeren. Hij was erbij toen de Duitse politie op vliegveld Fürstenfeldbruck faalde in het uitschakelen van de gijzelnemers en alle elf gijzelaars bij een vuurgevecht en explosies omkwamen.
Na de Spelen begon de Mossad aan zijn beruchtste operatie ooit: de Toorn van God. Onder leiding van Zamir moesten alle opdrachtgevers en handlangers van de aanslag in München worden opgespoord en gedood, waar dan ook ter wereld. De operatie was volgens hem geen wraakoperatie, maar bedoeld als ‘preventieve maatregel’ om toekomstige aanslagplegers af te schrikken.
Het leidde onder meer tot een gewaagde undercoveroperatie in Beiroet, met de latere premier Ehud Barak verkleed als vrouw als een van de deelnemers, waarbij drie Palestijnse terroristen werden gedood. Maar ook tot de Lillehammer-affaire: Mossad-agenten doodden abusievelijk een Marokkaanse ober, die ze hadden aangezien voor Ali Hassan Salameh, het operationele hoofd van Zwarte September. Zamir bood zijn ontslag aan, dat premier Meir weigerde te accepteren.
Naast terrorisme vormde conventionele oorlog nog steeds een bedreiging. Op 6 oktober 1973 vielen Egypte en Syrië aan, terwijl Israël Jom Kippoer vierde. Egypte wist het Suezkanaal over te steken en Syrië betrad de Golanhoogvlakte. Israël kon de Arabische vijanden weliswaar terugdringen, maar had het aan Zamir gelegen, dan had het nooit zover hoeven komen.
Zamir beschikte namelijk over informatie van een hooggeplaatste Egyptische bron, met als codenaam De Engel: Ashraf Marwan, de schoonzoon van de voormalige Egyptische president Gamal Abdel Nasser. Marwan had al in mei gewaarschuwd voor Egyptische aanvalsplannen, maar oorlog bleef toen uit. Dat deed het vermoeden rijzen bij Eli Zeira, de baas van de militaire inlichtingendienst van Israël, dat Marwan een dubbelspion was, bedoeld om Israël op het verkeerde been te zetten.
Daarom vloog Zamir op 5 oktober 1973 hoogstpersoonlijk naar Londen om Marwan aan te horen, die opnieuw waarschuwde voor oorlog: een dag later zouden Egypte en Syrië aanvallen. Zamir was overtuigd van het waarheidsgehalte van Marwans boodschap, zich realiserend dat het einde carrière was als hij ernaast zat.
Minister van Defensie Moshe Dayan negeerde de waarschuwing: ‘Je kunt niet iedereen mobiliseren op basis van een paar berichten van Zvi’, zou hij hebben gezegd. Alle reservisten op Jom Kippoer uit de synagoge roepen, zou een enorme stap zijn geweest. Zamir beschouwde het als zijn grootste nederlaag dat hij collega’s niet had kunnen overtuigen.
Een van Zamirs erfenissen is een geloof dat ook nu nog ten diepste leeft in Israël: dat het land hard terug moet slaan, zodat geen vijand het meer waagt Israël aan te vallen. Op Zamirs begrafenis beloofde David Barnea dan ook dat de Mossad elk Hamas-lid dat betrokken was bij 7 oktober zal opsporen en ombrengen. ‘Het zal tijd kosten, zoals het tijd kostte na de slachtpartij in München, maar we zullen ze treffen, waar ze ook zijn.’
Op 2 januari overleed Zamir. Diezelfde dag was er een explosie in Beiroet, waarbij Saleh al-Arouri, de nummer twee op de lijst van Hamas-kopstukken, omkwam, net als zes andere Hamas-leden. Of de Mossad erachter zat, zal voorlopig geheim blijven, maar de echo van de geschiedenis is luid en duidelijk.
Zamir had geen gemakkelijk karakter. Bij zijn afscheid van de Mossad zei premier Golda Meir tegen Mossad-officieren: ‘Het is heel makkelijk werken met hem: het enige wat nodig is, is dat je het eens bent met alles wat hij zegt.’
Volgens Zamir heeft hij nooit het bevel gekregen om operatie Toorn van God uit te voeren; hij zou zelf hebben geweten wat hem te doen stond. ‘Golda heeft me nooit zo’n bevel gegeven. Waarom? Omdat ik zo’n bevel niet nodig had.’
Tussen Zamir en Eli Zeira is het nooit goed gekomen. Zamir beschuldigde Zeira ervan in 2004 de identiteit van Ashraf Marwan te hebben gelekt. Dat zou tot Marwans dood in 2007 hebben geleid, toen hij in Londen van een balkon viel. Die val is nooit opgehelderd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden